‘તકદીરમાં લખેલું કોઈ છીનવી નથી શકતું’ : આણંદજી વીરજી શાહ

ગીતા માણેક

હિન્દી સિનેમાના અને સંગીતના ચાહકો કલ્યાણજી-આણંદજીના નામથી અપરિચિત હોય તો જ નવાઈ અને ધારો કે તેઓ આ સંગીતકાર બેલડીના નામથી અપરિચિત હોય તોય બૉલીવુડમાં તેમણે આપેલાં કમ્પોઝિશન્સથી તો કોઈ અજાણ ન હોય, કારણ કે આ બેલડીએ આપેલા ગીતોની રેન્જ અપ્રતિમ છે. આ બેલડીમાંના આણંદજીભાઈ છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી નિવૃત્ત છે, પરંતુ બૉલીવુડના અનેક ઍવોર્ડ ફંક્શન્સ અને વિવિધ રિયલિટી શોમાં તેઓ અવારનવાર હાજરી આપે છે. આ સંગીતકાર હવે ભલે સક્રિય ન હોય, પરંતુ પોતે બૉલીવુડ અને સંગીતજગતની અનેક ઐતિહાસિક ઘટનાઓના સાક્ષી રહ્યા છે. તેમની પાસેની આવી જ કેટલીક વાતો અને તેમના જીવન વિશે જાણવા ‘કૉકટેલ ઝિંદગી’એ તેમની દીર્ઘ મુલાકાત લીધી હતી.પ્રસ્તુત છે એ મુલાકાતના અંશો…

‘મારી ફિલ્મો માટે સંગીત-નિર્દેશન કરશો?’ પચાસના દાયકામાં ગિરગામમાં વસતા ગુજરાતી બે યુવાનોને એ વખતના જાણીતા ફિલ્મ-નિર્માતાએ આવીને પૂછ્યું ત્યારે આ યુવાનો તરત તો કંઈ જવાબ ન આપી શક્યા. આમ તેઓ સંગીત સાથે સંકળાયેલા હતા, પણ ફિલ્મમાં મ્યુઝિક આપવું કે નહીં એ બાબત પર તેઓ મૂંઝાતા હતા. તેમને મૂંઝાયેલા જોઈને આ યુવાનોના પિતાએ પૂછ્યું હતું કે ‘શાની ગડમથલમાં છો?’ ત્યારે આ યુવાનોએ પોતાની દ્વિધા પિતાને જણાવી. કોઠાસૂઝ ધરાવતા તે કચ્છી વેપારી પિતાએ કહ્યું, ‘તમે સામેથી માગવા નહોતા ગયા છતાં જો તમારી સામે આ દરખાસ્ત આવી છે તો એનો મતલબ એ છે કે તમારી તકદીર તમને એ બાજુ ખેંચી રહી છે. આપણે વેપારી છીએ અને ગ્રાહક જો સામે ચાલીને આવે તો તેને પૂરતો સંતોષ મળે એ જોવાનું આપણું કામ છે.’ આ કચ્છી પિતાએ પોતાના અનુભવ અને સમજણના આધારે તેમના પુત્રોને ફિલ્મમાં મ્યુઝિક આપવાની ઑફર સ્વીકારી લેવાનું સૂચન કર્યું ત્યારે તેમને એ વાતનો અંદાજ હશે કે નહીં એની ખબર નથી, પણ તેમના આ સૂચન અને પ્રોત્સાહને હિંદી ફિલ્મજગતને એક એવી જબરદસ્ત સંગીતકાર બેલડી આપી જેમણે વર્ષો સુધી બૉલીવુડમાં જ નહીં જગતભરમાં ધૂમ મચાવી. પોતાના પુત્રોને આ સલાહ આપનારા પિતા એટલે કચ્છના કુંદરોલી ગામના પણ મુંબઈમાં ગિરગામ પાસે કરિયાણાની દુકાન ધરાવતા વીરજી દેઢિયા (શાહ) અને તેમના પુત્રો એટલે કલ્યાણજી-આણંદજી! અને હા, જે નિર્માતાએ આ ભાઈઓને ફિલ્મમાં મ્યુઝિક આપવાની ઑફર કરી હતી તે હતા સુભાષ દેસાઈ. જાણીતા નિર્માતા-દિગ્દર્શક મનમોહન દેસાઈના મોટાભાઈ.

મુંબઈમાં મુકેશ અંબાણી અને તાતા જેવા બિઝનેસ ટાઇકૂનના પાડોશમાં રહેતા પોતાના દીકરા દીપકના ઘરે એક સાંજે કલ્યાણજી-આણંદજી ફેમ આણંદજીભાઈએ ભૂતકાળનાં સંસ્મરણોને વાગોળતાં‘કૉકટેલ ઝિંદગી’ને આ માહિતી આપી હતી.

આમ તો કચ્છી દેઢિયા પરિવારમાં વ્યવસાયિક સ્તરે સંગીત સાથે કોઈને ખાસ લાગતુંવળગતું નહોતું. હા, કલ્યાણજીભાઈ એ વખતે માટુંગા બોર્ડિંગમાં રહીને ભણતા હતા અને ત્યાં તેમણે સંગીતની પદ્ધતિસરની તાલીમ લીધી હતી ખરી, પરંતુ આણંદજીભાઈએ સંગીતની કોઈ તાલીમ નહોતી લીધી. એ વિશે આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘મેં એવી કોઈ તાલીમ લીધી નહોતી કે મારા કોઈ એક સંગીતગુરુ પણ નથી.’ જોકે આણંદજીભાઈને નાનપણથી સંગીત આકર્ષતું રહ્યું હતું. 11 વર્ષની ઉંમરે તેમણે ‘ભક્ત પ્રહલાદ’ ફિલ્મમાં કોરસમાં ગાયું પણ હતું. ગિરગામમાં તેમના ઘર પાસે એક મહારાષ્ટ્રિયન ગાયિકા રહેતાં હતાં. તે આણંદજીભાઈને તાનપૂરો વગાડવા બોલાવતાં, જેથી એ તાનપૂરાના સૂર પર પોતે રિયાઝ કરી શકે. એ વખતે શાસ્ત્રીય સંગીત કરતા આણંદજીભાઈ માટે તે ગાયિકા બહેન ઈંડા આકારની કૅન્ડી (પીપર) આપતાં હતાં એની લાલચ વધુ રહેતી. બીજી તરફ એ વાત પણ એટલી જ સાચી કે સંગીતની રીતસરની તાલીમ કે ઘરમાં એ પ્રકારનું વાતાવરણ ન હોવા છતાં સિનેમા અને સિનેમાજગતનું આકર્ષણ તો તેમને હતું જ. એ જમાનામાં પણ તેઓ અંગ્રેજી ફિલ્મો જોતા હતા. આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘મારી ઊંચાઈ તો ઓછી, પણ કલ્યાણજીભાઈ ઊંચા અને દેખાવડા પણ ખરા એટલે મારા મનમાં હતું કે ભાઈને ફિલ્મમાં હીરો બનાવીશ.’ જોકે કલ્યાણજીભાઈ એ વખતે ખૂબ શરમાળ પ્રકૃતિના હતા એટલે હીરો બનવાની વાત અકલ્પ્ય હતી.

બૉલીવુડમાં ડંકો વગાડનારી આ સંગીત બેલડીએ કુલ 256 ફિલ્મોમાં મ્યુઝિક આપ્યું અને સંખ્યાબંધ યાદગાર ગીતો આપ્યાં, પણ જિંદગીની શરૂઆતના દિવસોમાં તો તેમણે કોઈ પણ સામાન્ય કચ્છી વેપારી કુટુંબના દીકરાઓની જેમ જ અવારનવાર કરિયાણાની દુકાનમાં બેસવું પડતું હતું. અલબત્ત, એ વર્ષોમાં તેઓ ત્યાંથી જીવનના કેટલાક પાયાના અને મહત્ત્વના પાઠ જરૂર શીખ્યા, જે તેમને જીવનભર ખૂબ મદદરૂપ થયા. સૌથી મહત્ત્વની બાબત તો એ કે તેઓ એ નિષ્કર્ષ પર આવ્યા કે આ રીતે દુકાન ચલાવીને એટલે કે કરિયાણાનો ધંધો કરવામાં જિંદગી નથી વિતાવવી.

વળી બન્ને ભાઈઓનું મન તો સંગીતમાં જ રમમાણ રહેતું. એ અરસામાં ‘પૉપ્યુલર સાયન્સ’નામના એક અંગ્રેજી સામયિકમાં ક્લેવાયોલિન નામના વાદ્યની જાણકારી પ્રસિદ્ધ થઈ હતી. ક્લેવાયોલિનને સૌપ્રથમ ઇલેક્ટ્રૉનિક વાદ્ય કહી શકાય. અત્યારે જે મ્યુઝિકલ કી-બોર્ડ આવે છે, જેમાં જુદાં-જુદાં વાદ્યોનું સંગીત કી-બોર્ડ દ્વારા રેલાવી શકાય છે એનું સૌપ્રથમ સંસ્કરણ એટલે ક્લેવાયોલિન.

એ મૅગેઝિનમાં ક્લેવાયોલિનની કિંમત 3000 રૂપિયા જણાવવામાં આવી હતી. એ જમાનામાં એ રકમ અધધધ ગણાય! યુવાન ભાઈઓ પાસે આટલી મોટી રકમ તો ક્યાંથી હોય? એટલે તેમણે ડરતાં-ડરતાં બાપુજીને વાત કરી.જોકે તેમનો ડર ખોટો પુરવાર થયો. તેમના પિતા ખૂબ જ સમજદાર અને વ્યવહારુ હતા. તેમણે કહ્યું, ‘મારા બાપા કચ્છના ગામડામાં ખેડૂત હતા, પણ ખેતી કરવાને બદલે મેં અહીં મુંબઈ આવીને કરિયાણાનો વેપાર શરૂ કર્યો. હવે તમારે દુકાનમાં નથી બેસવું અને તમારું દિલ જો સંગીતમાં જ છે તો વાંધો નહીં. આમ પણ જો તમે વેપાર કરવાનું નક્કી કર્યું હોત તો મારે તમારા માટે દુકાન અને ફર્નિચરમાં મૂડીરોકાણ કરવું જ પડ્યું હોત. તો હું એમ સમજીશ કે હું આ વાજું ખરીદીને તમારા માટે મૂડીરોકાણ જ કરી રહ્યો છું.’ તમને એ જણાવી દઈએ કે પાછળથી આ જ ક્લેવાયોલિન પર કલ્યાણજીભાઈએ હેમંતકુમારના સંગીત-નિર્દેશનમાં બનેલી ‘નાગિન’ ફિલ્મમાં નાગિન બીન વગાડી અને તેમને એના માટે તેમને ચિક્કાર પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.

એમાં થયું હતું એવું કે એ વખતે એક તામિલ ફિલ્મ ધૂમ ચાલી હતી. એ ફિલ્મ શું કામ ચાલી એ જાણવાનો પ્રયાસ થયો ત્યારે ખબર પડી કે એમાં નાગિન બીનવાળું મ્યુઝિક બહુ હિટ થયું હતું અને લોકો ખાસ એ સાંભળવા માટે જતા હતા. આ કારણે ‘નાગિન’ વિષયને લઈને બૉલીવુડના નિર્માતાએ આખી ફિલ્મ જ બનાવી નાખી અને એમાં નાગિન બીનવાળું મ્યુઝિક પણ એટલું જ લોકપ્રિય થયું. પછી તો કચ્છી વેપારી પરિવારના આ બંધુઓએ તેમની લોકપ્રિયતાનો લાભ લેવા વાણિયાબુદ્ધિ વાપરી. આ બન્ને ભાઈઓએ ‘કલ્યાણજી વીરજી ઍન્ડ પાર્ટી- નાગિન કે બિનવાદક’ના નામે ઑર્કેસ્ટ્રા ગ્રુપ શરૂ કરી દીધું. હિંદુસ્તાનનો કદાચ એ પ્રથમ લાઇવ મ્યુઝિકલ શો બન્યો. એ ઑર્કેસ્ટ્રા ગ્રુપના શો દેશનાં જુદાં-જુદાં શહેરોમાં થવા માંડ્યા હતા. આ મ્યુઝિકલ શોમાં ગાયક-ગાયિકાઓ આવીને સ્ટેજ પરથી ગીતો ગાતાં એ લોકો માટે નવીનતા હતી. આ શોને લીધે જ તેમને એક દિવસ અચાનક સુભાષ દેસાઈ જેવા નિર્માતા પાસેથી ફિલ્મમાં મ્યુઝિક આપવાની ઑફર મળી.

આમ મ્યુઝિક-ડિરેક્ટર તરીકે તેમની પહેલી ફિલ્મ ‘મદારી’ બની, પરંતુ ‘સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત’ પહેલાં રિલીઝ થઈ. જોકે આ ફિલ્મમાં મ્યુઝિક-ડિરેક્ટર તરીકે કલ્યાણજી વીરજીનું નામ જ હતું. પરંતુ એ ફિલ્મનું લતા મંગેશકર અને મોહમ્મદ રફીના કંઠે ગવાયેલું ગીત ‘ચાહે પાસ હો, ચાહે દૂર હો…’ખૂબ લોકપ્રિય અને અવિસ્મરણીય બની રહ્યું.

તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે સુભાષ દેસાઈએ એકસાથે છ ફિલ્મોમાં મ્યુઝિક આપવા માટે કલ્યાણજીભાઈને સાઇન કર્યા હતા. ‘સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત’માં આસિસ્ટન્ટ મ્યુઝિક-ડિરેક્ટર તરીકે આણંદજીભાઈનું નામ હતું, પરંતુ ‘છલિયા’ ફિલ્મમાં સૌપ્રથમવાર મ્યુઝિક-ડિરેક્ટર તરીકે કલ્યાણજી-આણંદજી નામ આવ્યું. એ વિશે વાત કરતાં આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘પહેલાં તો ફક્ત કલ્યાણજીભાઈનું જ નામ આવતું, પણ પછી સુભાષ દેસાઈએ કહ્યું કે રાજ કપૂરની અન્ય ફિલ્મોમાં શંકર-જયકિસન નામ આવે છે તો તેમની સામે મને તમારા બન્નેનું એટલે કે કલ્યાણજી-આણંદજી નામ જોઈએ છે.’

જોકે શરૂઆતમાં આ કચ્છી ભાઈઓનું મ્યુઝિક-ડિરેક્ટર તરીકે નામ સાંભળીને લોકો તેમની ઠેકડી પણ ઉડાડતા કે હવે વાણિયાઓ મ્યુઝિક આપવા માંડ્યા છે તો આ ઇન્ડસ્ટ્રીનું શું થશે? તો વળી કેટલાક લોકોએ તેઓ શંકર-જયકિસનની નકલ કરે છે એવું આળ પણ મૂક્યું, પરંતુ જેમ-જેમ આ બેલડીએ મ્યુઝિક-ડિરેક્ટર તરીકે એક પછી એક સફળ ફિલ્મો અને સુરીલાં ગીતો આપવા માંડ્યાં એમ બધાની બોલતી બંધ થઈ ગઈ.

દીકરા દીપક અને પત્ની શાંતાબેન સાથે

‘આજે પણ ફિલ્મલાઇનમાં પોતાનાં સંતાનોને મોકલતાં સંસ્કારી કુટુંબના લોકો અચકાય એવી આ ઇન્ડસ્ટ્રીની છાપ છે ત્યારે એ જમાનામાં તમને પરિવાર કે સમાજ તરફથી વિરોધનો સામનો નહોતો કરવો પડ્યો?’ આ પ્રશ્નના જવાબમાં આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘અમારા પિતા વીરજીભાઈ એ જમાનામાં પણ સંકુચિત માનસ નહોતા ધરાવતા. તેમણે અમને કહ્યું હતું કે આ (ફિલ્મલાઇન) લપસણી લાઇન છે. દારૂ, સિગારેટ કે છોકરીઓ સાથે સંબંધ રાખો તો બીજું કંઈ નહીં પણ મને આવીને કહેજો. મારો વિશ્વાસ નહીં તોડતા.’ જોકે વીરજીભાઈના આ પુત્રોએ આટલાં વર્ષોની સફળ કારકિર્દી દરમિયાન ક્યારેય તેમના પિતાનો વિશ્વાસ તોડ્યો નહીં. તેઓ દારૂ, સિગારેટ કે વ્યભિચારથી હંમેશાં સો જોજન છેટા જ રહ્યા.

તેઓ પોતે તો આવાં દૂષણોથી દૂર રહ્યા જ, પણ કેટલીક નવી પ્રથા તેમણે એ વખતે શરૂ કરી હતી.માંડીને વાત કરીએ તો દેશ-વિદેશમાં ફિલ્મ સ્ટાર્સ સ્ટેજ પર પર્ફોર્મન્સ આપે એવા શોની શરૂઆત આ સંગીત બેલડીએ જ કરી હતી. અમેરિકા, આફ્રિકા અને દુનિયાના અનેક દેશોમાં તેમણે આવા શોઝ કર્યા, જેમાં અમિતાભ બચ્ચનથી માંડીને રિશી કપૂર સુધીના અનેક ફિલ્મસ્ટાર્સે પર્ફોર્મ કર્યું. જોકે આ બધા સ્ટેજ-શો શરૂ થાય એ પહેલાં સ્ટેજ પર પૂજા થાય અને તમામ કલાકારો માટે એક નિયમ હતો કે શરાબ પીને સ્ટેજ પર નહીં આવવાનું. આવો જ એક શો નેધરલૅન્ડ્સમાં હતો. એ શોમાં રિશી કપૂર પણ પર્ફોર્મ કરવાના હતા. તેને તો દરરોજ શરાબ પીવા જોઈએ જ, પણ કલ્યાણજી-આણંદજી નાઇટમાં પીવાની સખત મનાઈ. એ કિસ્સા વિશે આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘અમે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું કે બાકી બધું ચાલશે પણ પીવાનું નહીં.’ રિશી કપૂર માટે આ શરત બહુ આકરી હતી, કારણ કે એક તો પીવાનું નહીં અને પાછું પર્ફોર્મ પણ કરવાનું. પીધા વિના પર્ફોર્મ કરવાનું તેને માટે જાણે શક્ય જ નહોતું, પરંતુ તેની પત્ની નીતુ કપૂરે ખાતરી આપી કે નવરાત્રિના નવ દિવસ તે શરાબને હાથ નથી અડાડતો તો આજે પણ નહીં પીવાનું. આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘તે દિવસે રિશી કપૂરે ફક્ત ગરમ પાણી પીને શો કર્યો. એટલું જ નહીં પોતાનો પર્ફોર્મન્સ પૂરો કરીને હોટેલ પર ચાલ્યા જવાને બદલે છેક શો પૂરો થયો ત્યાં સુધી તે રોકાયો.

શરાબ પીવાની વાત નીકળી જ છે તો એક બીજો પ્રસંગ પણ યાદ આવે છે. અમારો વિદેશમાં જ શો હતો. અમારો એક ચાહક અમને મળવા આવ્યો અને જ્યારે તેને ખબર પડી કે અમે બન્ને ભાઈઓ શરાબને હાથ પણ નથી લગાડતા ત્યારે તેને ભયંકર અચરજ થયું. તેણે અમને પૂછ્યું કે દારૂ પીધા વિના કોઈ કલાકાર આવું સારું સંગીત આપી જ કેવી રીતે શકે? આવું કહેનારા ભાઈ પોતે એક નંબરના પિયક્કડ હતા. એટલે મેં તેમને સામો પ્રશ્ન કર્યો, ‘શું તુલસી, કબીર કે મીરાં પણ દારૂ પીતાં હતાં? એમ છતાં તેમણે એવી રચનાઓ આપી જે આટલાં વર્ષો પછી પણ લોકહૃદયમાં છે. સારું સર્જન કરવા માટે શરાબ અનિવાર્ય નથી જ.’આણંદજીભાઈનો આ જવાબ પેલા ભાઈને એટલી હદે અસર કરી ગયો કે તેમણે કાયમ માટે શરાબ પીવાનું છોડી દીધું!

કલ્યાણજી-આણંદજીની બેલડીએ અનેક લોકપ્રિય અને સુરીલાં ગીતો આપ્યાં છે. આજે પણ રેડિયો ચૅનલ્સ પર જૂનાં ગીતોનો કાર્યક્રમ સાંભળતા હો ત્યારે એકથી વધુ વખત કલ્યાણજી-આણંદજીએ સંગીતબદ્ધ કરેલાં ગીતો ન આવે એવું સંભવ જ નથી. દરેક ગીતની પોતાની તવારીખ અને એની સાથે જોડાયેલા પ્રસંગો છે. એ બધાની વાત કરવા બેસીએ તો દિવસો નહીં કદાચ મહિનાઓ પણ ઓછા પડે. આવા જ એક પ્રસંગની વાત કરતાં આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘આસિત સેનની ‘સફર’ ફિલ્મના ‘નદિયા ચલે ચલે રે ધારા તુમકો ચલના હોગા…’ગીતનું સંગીત આપવાનું હતું. આસિત સેન તો બંગાળી બાબુ. તેમણે કહ્યું કે મને આ ગીતમાં પાણીના છપ્પાનો શોર જોઈએ. એ વખતે આજના જેવી ટેક્નૉલૉજી તો હતી નહીં. એટલે તેમને જોઈએ છે એવું સંગીત આપવા માટે અમને દસ દિવસનો સમય જોઈશે એમ કહીને અમે સમય માગી લીધો. પછી જાતભાતના પ્રયોગ કર્યા પણ કંઈ જામતું નહોતું. ટબમાં પાણી નાખીને છબછબિયાં કરીને એવો અવાજ રેકૉર્ડ કરવાની કોશિશ કરી પણ મેળ ન પડ્યો. આ ઉપરાંત કાચ પેપર ઘસીને એવો અવાજ પેદા કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને બીજાંય કેટલાંય ગતકડાં કરી જોયાં, પણ પાણીનો એવો અવાજ કોઈ રીતે પેદા થઈ શકતો નહોતો. એવામાં હું ઘરે જમવા આવ્યો અને જોયું તો મારી પત્ની શાંતા સૂપડાથી ચોખા સાફ કરતી હતી. મારા કાને એ અવાજ પડ્યો તો મને એકદમ બત્તી થઈ. મેં તેની પાસેથી સૂપડું લઈ લીધું અને પ્રયોગ કરી જોયો. અમને જે પ્રકારનો અવાજ જોઈતો હતો એની ખૂબ નજીક હતો. પછી તો વાંસનું સૂપડું મગાવી એમાં મગના દાણા નાખીને અવાજ ઉત્પન્ન કર્યો. ‘નદિયા ચલે ચલે રે ધારા…’ ગીતમાં પાણીના છપ્પાનો જે અવાજ સંભળાય છે એ ખરેખર તો સૂપડામાં મગના ઊછળવાનો અવાજ છે જે અમે રેકૉર્ડ કરી લીધો હતો!’

વિતેલા જમાનાનાં લગભગ તમામ ગાયક-ગાયિકાઓએ તેમના માટે ગાયું છે. દરેક ગાયકનો પોતાનો આગવો મિજાજ હતો અને બધા સાથે જુદી-જુદી રીતે કામ લેવું પડતું. એ વિશે વાત કરતાં આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘મોહમ્મદ રફી કાયમ ખૂબ હોમવર્ક કરીને આવતા. ગીતનો જે લય હોય એના અડધા ટેમ્પોમાં તેઓ રિહર્સલ કરતા, જેથી કયા શબ્દ પર કેટલું વજન આપવું તેમજ ક્યાં અને કેવી મુરકી લેવી વગેરે તૈયારી કરી શકાય. રિહર્સલ કરવા માટે તેઓ ખાસ અમારા ઘરે પણ આવતા.’

તો કેટલાક ગાયકો પાસે તેમણે તેમની શૈલીથી અલગ પ્રકારે ગીતો ગવડાવ્યાં છે. એની વાત કરતાં તેઓ કહે છે, “સફર’ ફિલ્મનું જ પછીથી બહુ જાણીતું થયેલું ગીત ‘ઝિંદગી કા સફર હૈ યે કૈસા સફર’ કિશોરકુમાર પાસે ગવડાવવાનું હતું. કિશોરકુમાર એકદમ ખુલ્લા અવાજે ગીત ગાતા, પણ આ ગીત એ રીતે નહોતું ગાવાનું. અમે તેમને સમજાવ્યું કે આ ગીત અને ફિલ્મમાં સિચ્યુએશન જે રીતની હતી એ પ્રમાણે કિશોરદાએ સૌમ્ય અને દબાયેલા અવાજમાં એ ગીત ગાવાનું હતું. અમે તેમને કહ્યું કે એવી કલ્પના કરો કે તમે 60-70 વર્ષના થઈ ગયા છો, આંખે ઓછું દેખાય છે અને પોતાની જાત સાથે વાત કરો છો. પરંતુ કિશોરદા પોતાની રીત મુજબ જ ગાતા હતા. ખૂબ ગડમથલ ચાલી પછી મેં કિશોરદાની સામેથી માઈક ખસેડી લીધું અને એને બાજુની સાઇડ પર ગોઠવી દીધું. પહેલાં તો કિશોરદાએઆનાકાની કરી, પણ જ્યારે ગીત રૅકોર્ડ થયું અને તેમણે સાંભળ્યું ત્યારે તેઓ એકદમ ખુશ થઈને બોલી પડ્યા, અરે ગુરુ યે તો કિશોર લગતા હી નહીં!’

એ જ રીતે મન્નાડેના મોટાભાગનાં ગીતો ઊંચા સૂરમાં જ છે, પણ ‘કસમે વાદે પ્યાર વફા સબ બાતેં હૈં બાતોં કા ક્યા…’ એ ગીત ખૂબ જ મૃદુ અવાજમાં અને નીચા સૂરમાં ગવડાવ્યું છે. જોકે મન્ના ડે એ માટે તૈયાર નહોતા, પરંતુ ફિલ્મની સિચ્યુએશન જુદી હતી. એમાં આ ગીત પ્રાણ પર ફિલ્માવવામાં આવ્યું છે. એ ગીત બીજા માટે નહીં પણ વ્યક્તિ પોતાની જાત માટે જ ગાઈ રહી છે અને એટલે એ ઊંચા સૂરમાં ન હોઈ શકે. આ બધું મન્નાડેના ગળે ઊતર્યું પછી જ તેમણે એ મુજબ ગાયું હતું.’

આ ઉપરાંત તમને એક પૂરક માહિતી આપીએ કે જાણીતા ગાયક સુરેશ વાડકરે બૉલીવુડમાં ઘણાં ગીતો ગાયાં છે પણ તેમના ગુરુજી જિયાલાલ વસંત તેમના એક પણ ગીતથી ખુશ નહોતા. જોકે કલ્યાણજી-આણંદજીના સંગીત-નિર્દેશનમાં સુરેશ વાડકરે ગાયેલું ગીત ‘ઔર ઇસ દિલ મેં ક્યા રખ્ખા હૈ…’ સાંભળ્યું ત્યારે પહેલી વાર તેમના ગુરુ તેમના પર ઓવારી ગયા હતા!

કલ્યાણજી-આણંદજીના સંગીત-નિર્દેશનમાં કિશોરકુમાર, રફીસાહેબ, મન્ના ડે જેવા અનેક ધુરંધર કલાકારોએ એકથી એક ચડિયાતા ગીતો આપ્યાં છે, પણ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે તેઓ ફક્ત ગીતોને સંગીતબદ્ધ કરીને સંગીત જ નહોતા આપતા પણ આખી પ્રક્રિયામાં સામેલ થતા હતા. હમણાં આપણે જે ગીતની વાત કરી એ ‘કસમે વાદે પ્યાર વફા…’ ઉપરાંત ‘કોરા કાગઝ’ ફિલ્મનું બહુ જ જાણીતું અને વખણાયેલું ગીત ‘મેરા જીવન કોરા કાગઝ કોરા હી રહ ગયા…’ કે ‘ઝિંદગી કા સફર હૈ યે કૈસા સફર’ જેવાં ખૂબ ઊંડાણભર્યાં ગીતો લખાવડાવવામાં પણ તેમનું બહુ મહત્ત્વનું યોગદાન છે. આ ગીતો માટેનો વિચાર અથવા ભાવ તેમણે ગીતકારને સમજાવ્યા હતા અને તેમની પાસે આ ગીતો લખાવડાવી લીધાં હતાં. આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘સુભાષિત રત્ન ભંડાર જેવાં પુસ્તકોનું મારું વાંચન હતું;પરંતુ અમારા અનુભવ, વાંચન અને જીવનનાં મૂલ્યોના નિચોડને અમે ગીતમાં સમાવિષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરતા. ‘મુકદ્દર કા સિકંદર’ ફિલ્મનું ‘ઓ સાથી રે તેરે બિના ભી ક્યા જીના’ ગીત તો તમને યાદ હશે. અમે એ ફિલ્મ માટે ગીત તૈયાર કરવાના હતા એ અરસામાં અમારા એક સગા બ્રીચ કૅન્ડી હૉસ્પિટલમાં હતા. તેમને બચાવવાના ઘણા પ્રયાસો થયા, પણ તેમનું મૃત્યુ થયું. એ વખતે મને થયું કે શ્વાસ ન રહે તો પછી શરીરનો કે વ્યક્તિના જીવનનો અંત આવી જાય છે. મતલબ કે આપણો શ્વાસ જ આપણો સાથી છે. ત્યારે મને આ પંક્તિ મનમાં આવી કે ‘તેરે બિના ભી ક્યા જીના.’ આ પંક્તિની આગળ સાથી રે ઉમેરીને મુખડું તૈયાર કર્યું અને પછી એ રીતે તૈયાર થયું ‘ઓ સાથી રે તેરે બિના ભી ક્યા જીના…”

તો દેશભક્તિનાં ગીતોમાં જે ગીતનું નામ મોખરે મૂકી શકાય એવું ગીત ‘મેરે દેશ કી ધરતી સોના ઉગલે…’ને સંગીતબદ્ધ કરવાની પ્રક્રિયાની વાત કરતાં આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘આ ગીત સંગીતબદ્ધ અને રેકૉર્ડ કરતાં અમને એક મહિનો લાગ્યો હતો. આનું કારણ એ કે આ એક એવું વિશેષ ગીત છે જેમાં ગીત દરમિયાન આખા એક દિવસની વાત આવે છે એટલે સવારથી લઈને સાંજ સુધીની ઘટનાઓ અને ખાસ કરીને એ ઘટનાઓ દરમિયાન ગામડાંઓમાં જે વિવિધ અવાજ આવે છે એને ગીતમાં સમાવિષ્ટ કરવાના હતા. બીજી એક બાબત એવી બની કે ગીતકાર ગીતની પંક્તિ આ રીતે લખી લાવ્યો હતો ‘ઇસ દેશ કી ધરતી સોના ઉગલે…’ પરંતુ ઇસ દેશ શબ્દમાં એ ભાવ જ નહોતો આવતો. અમે સલાહ આપી કે ‘ઇસ દેશ’ને બદલે ‘મેરે દેશ કી ધરતી’ કરીએ તો સાંભળનારમાં પોતાપણું જન્મે અને પોતાના દેશની વાત લાગે, પણ ગીતકાર કેમેય કરી આ વાત સ્વીકારવા જ તૈયાર નહોતો. જોકે ખૂબબધી સમજાવટ અને માથાકૂટના અંતે એ શબ્દ બદલવા તે તૈયાર થયો અને પરિણામ તો તમારી સામે જ છે. આ ગીતમાં અમે ચપટી વગાડવાનો અવાજ ઉમેર્યો છે.સામાન્યપણે આપણે કોઈનું ધ્યાન આપણા તરફ દોરવા માટે ચપટી વગાડીએ છીએ. અહીં એનો એ રીતે જ ઉપયોગ કર્યો છે અને એ સફળ પણ રહ્યો.’

આ ઉપરાંત ‘મુકદ્દર કા સિકંદર’ ફિલ્મના ‘પ્યાર ઝિંદગી હૈ, પ્યાર બંદગી હૈ…’ગીતની વાત પણ બહુ રસપ્રદ છે. આ ગીતમાં એવી સિચ્યુએશન છે કે એક જ ગીત બે જણ ગાય છે, જેમાં એક માલિક છે અને બીજો નોકર છે. હવે બન્ને આ ગીત કેવી રીતે ગાય? એક તરફ આ ગીતમાં પ્રણય પણ છે અને બીજી તરફ અધ્યાત્મ પણ છે, મતલબ કે દિવ્ય પ્રેમની વાત પણ આવે છે. આ વિશે તેઓ કહે છે, ‘આ ગીતનો મધ્યવર્તી વિચાર પણ અમે જ આપ્યો, પણ ગીતકાર આ રીતે લખવા જ તૈયાર ન થાય. તેનું કહેવું હતું કે એક જ ગીતમાં પ્રણય અને દિવ્ય પ્રેમ બન્નેની વાત કેવી રીતે થાય? ગીતકારે દલીલ કરી કે જેમ થતું હોય એમ જ થાય. આવું પહેલાં ક્યારેય થયું નથી, પરંતુ અમે તેને સમજાવ્યું કે જે અગાઉ થયું નથી એવું જ એટલે કે અનોખું જ તો આપણે કરવું છે.’

આ કચ્છી ભાઈઓનું ગુજરાતીપણું એટલે કે લડવા-ઝઘડવાને બદલે સમજાવટથી કામ લેવાનો અભિગમ તેમને બહુ જમદદરૂપ સાબિત થયો. પરસ્પર દ્વેષ, ઈર્ષા અને એકબીજાના પગ ખેંચવાની પ્રવૃત્તિ માટે બૉલીવુડ પંકાયેલું છે; પણ કલ્યાણજી-આણંદજીની બેલડીએ બધા સાથે હળીમળીને અને કોઈની સાથે લડ્યા-ઝઘડ્યા વિના આટલાં વર્ષ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કામ કર્યું. અમિતાભ બચ્ચન હોય કે વિનોદ ખન્ના કે પછી એ વખતનો કોઈ નવોદિત હોય, બધા જ તેમનો આદર કરતા અને તેમની વાત કાને ધરતા.

આમ તો આ સંગીતકાર બેલડીએ ઘણીબધી બાબતોમાં પોતાનું યોગદાન આપ્યું છે, પણ તેમનું સૌથી નોંધનીય યોગદાન એ છે કે તેમણે અનેક નવોદિતોને બ્રેક આપ્યો છે. કમલ બારોટ, મનહર ઉધાસ, અલકા યાજ્ઞિક, અનુરાધા પૌડવાલ, સુનિધિ, કાંચન, ઉદિત નારાયણ, દીપકકુમાર, સાધના સરગમ, કુમાર સાનુ, જાવેદ અલી આ બધાં એ નામ છે જેમને કલ્યાણજી-આણંદજીએ પ્રથમ બ્રેક આપ્યો છે. ફક્ત ગાયકો જ નહીં, દક્ષિણ ભારતની એક ફિલ્મમાં સંગીત આપવા માટે પણ લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલના નામનું સૂચન કલ્યાણજી-આણંદજીએ જ કર્યું હતું. ફક્ત ગાયકો કે સંગીતકારો જ નહીં, અભિનેતાઓ અથવા અન્ય કોઈ પણ કલાકારોને તેમની કારકિર્દી ઘડવામાં આ બન્ને ભાઈઓએ ખૂબ સહયોગ આપ્યો છે.

આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘સુભાષ ઘાઈ દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ‘કાલીચરણ’ બહુ જ સફળ થઈ હતી, પણ જ્યારે એ ફિલ્મનું નિર્માણ ચાલુ હતું ત્યારે એક તબક્કે નિર્માતા એન.એન. સિપ્પી દિગ્દર્શક એટલે કે સુભાષ ઘાઈ પર ખૂબ ગિન્નાયા હતા. સુભાષ ઘાઈને ફિલ્મમાંથી તગેડી મૂકવાનો નિર્ણય પણ તેમણે લઈ લીધો હતો. અમારી સાથે તેમણે આ વિશે વાત કરી ત્યારે પણ તેઓ બહુ ગુસ્સામાં હતા. તેમણે કહ્યું કે સુભાષ તો ગધેડો છે. એ વખતે અમે તેમને કહ્યું કે ગધેડો હોય કે ઘોડો, પણ બાંધ્યો તો તમે જ છેને?’ આમ એ ઝઘડામાં મધ્યસ્થી કરીને તેમણે ફિલ્મ પૂરી કરાવડાવી અને ફિલ્મ સુપરહિટ સાબિત થઈ.

ફક્ત ગીત-સંગીત નહીં, ફિલ્મના નિર્માણમાં પણ તેમનાં સૂચનોને નિર્માતા-નિર્દેશકો બહુ ગંભીરતાથી લેતા. ફિલ્મના હિતમાં જે હોય એ મુજબ નિર્ણય લેતા તેઓ ક્યારેય અચકાતા નહીં. આણંદજીભાઈ કહે છે, “મુકદ્દર કા સિકંદર’ ફિલ્મ માટે અમે શાસ્ત્રીય સંગીત પર આધારિત એક ગીત તૈયાર કર્યું હતું, પણ એડિટિંગ વખતે માથે ઊભા રહીને મેં એ ગીત કઢાવી નાખ્યું હતું કારણ કે આખી ફિલ્મના પરિપ્રેક્ષ્યમાં મને એ બંધબેસતું લાગતું નહોતું.’

તેમના આવા અભિગમને લીધે જ તેમનાં સૂચનોને ગંભીરતાથી લેવામાં આવતાં હતાં. ‘ગોપી’ ફિલ્મમાં મોટાભાગનાં ગીતો લોકગીતો જેવાં હતાં અને એટલે એમાં મોહમ્મદ રફી નહીં જ ચાલે એવું સૌ માનતા હતા. પણ એ જ ફિલ્મનું ‘સુખ કે સબ સાથી દુ:ખ મેં ન કોઈ…’ ગીત તેમણે મોહમ્મદ રફી પાસે જ ગવડાવ્યું હતું કારણ કે રફીના અવાજમાં જ એ ગીત સારું લાગશે એવી તેમને ખાતરી હતી. તો મુકેશ પાસે ગવડાવવાનાં હોય એ ગીતો લખાતાં હોય ત્યારે એમાં નાકમાંથી બોલાતા હોય એવા શબ્દો વધુ રહે એવું સૂચન તેઓ ગીતકારોને કરતા. આનાં ઉદાહરણ આપતાં તેઓ કહે છે, “ચાંદી કી દિવાર ન તોડી…’, ‘ચાંદ આહેં ભરેગા…’ કે ‘ચંદન સા બદન…’ જેવાં ગીતોને તમે ધ્યાનથી સાંભળશો તો તમને ખ્યાલ આવશે કે એમાં જે શબ્દો વપરાયા છે એ મુકેશજીના અવાજ માટે યોગ્ય હતા.’

અમિતાભ બચ્ચન આજે તો સુપરસ્ટાર છે, પણ તેમને આ સ્ટારડમ મેળવી આપવામાં આ કચ્છી સંગીત-નિર્દેશકોનો સિંહફાળો છે. અલબત્ત, આણંદજીભાઈ એવો કોઈ દાવો નથી કરતા. પરંતુ શરૂઆતમાં અમિતાભ બચ્ચનની એક પછી એક ફિલ્મો ફ્લૉપ ગઈ હતી. જોકે ‘ઝંજીર’ ફિલ્મ બનવાની તૈયારી થઈ રહી હતી ત્યારે કલ્યાણજી-આણંદજીએ એમાં હીરો તરીકે અમિતાભ બચ્ચનનું નામ સૂચવ્યું હતું.આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘એ ફિલ્મમાં કોઈ ચૉકલેટી હીરો તો ચાલશે જ નહીં એવું અમે કહ્યું હતું.સામુદ્રિક શાસ્ત્ર અનુસાર પણ અમિતાભ આ રોલ માટે યોગ્ય હતો. જેના કાનની બૂટ ગાલને એકદમ જોડાયેલી હોય એ જ વ્યક્તિ આ પ્રકારનો આક્રમક રોલ કરી શકે. કાનની બૂટ અલગ હોય એ વ્યક્તિ રૉમેન્ટિક રોલ સારા કરી શકે. ‘ઝંજીર’ ફિલ્મમાં અમિતાભ બચ્ચનને જ લેવો જોઈએ એવો અમે આગ્રહ કર્યો હતો.’

આપણે સૌ એ જાણીએ જ છીએ કે એ ફિલ્મ અમિતાભ બચ્ચનના જીવનમાં એક જબરદસ્ત વળાંક લઈ આવી. આ ઉપરાંત અમિતાભ બચ્ચન પાસે ‘લાવારિસ’ ફિલ્મ માટે કલ્યાણજી-આણંદજીએ ગવડાવેલા ‘મેરે અંગને મેં તુમ્હારા ક્યા કામ હૈ…’ ગીતથી અમિતાભ બચ્ચનની એક ગાયક તરીકે પણ નોંધ લેવાઈ અને તેમને ખૂબ પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ. તો અમિતાભ બચ્ચને સ્ટેજ-શોમાં લાઇવ પર્ફોર્મન્સ પણ પહેલવહેલી વાર કલ્યાણજી-આણંદજી નાઇટમાં જઆપ્યો હતો. આણંદજીભાઈ કહે છે, ‘શરૂઆતમાં લંબુજીને (અમિતાભ બચ્ચનને તેઓ સ્નેહપૂર્વક એ જ નામથી સંબોધે છે ) સ્ટેજ-પર્ફોર્મન્સ આપવામાં બહુ સંકોચ થતો હતો પણ અમે તેને હિંમત બંધાવી હતી, પરંતુ તે પણ આખો દિવસ શૂટિંગ કરીને રાતે દસ વાગ્યે રિહર્સલ માટે આવતો હતો.’

‘તમે આટલા બધા કલાકારોને બ્રેક આપ્યો તો તમને ક્યારેય અસલામતીનો અનુભવ નહોતો થયો?’ એ પ્રશ્નના જવાબમાં આણંદજીભાઈ બહુ જ નિખાલસતાથી જવાબ આપતાં કહે છે, ‘અમને અમારા પિતાએ શીખવેલી વાત મનમાં જડબેસલાક અંકિત થઈ ગઈ છે કે તમારા હાથમાંથી કોઈ લઈ જઈ શકે, પણ તમારી તકદીરમાંથી કોઈ કશું લઈ જઈ શકતું નથી.’

કલ્યાણજી-આણંદજીએ કેટલાય કલાકારોને વિનામૂલ્ય શીખવાડ્યું પણ છે. ઉદિત નારાયણ લગભગ દસ વર્ષ સુધી તેમની પાસે શીખવા આવતા અને મોટાભાગનો સમય તેમને ત્યાં જ રહેતા હતા. તેઓ એટલી હદે ઘરના સભ્ય જેવા થઈ ગયા હતા કે નોકર ગેરહાજર હોય તો ઉદિત નારાયણ તેમના ઘરના મહેમાનોને પાણી પણ પીરસતા. કલ્યાણજી-આણંદજીના દરબારમાં અવરજવર રહે તો પોતાને કામ મળી શકે એવું જાણીને ઘણા કલાકારોની તેમને ત્યાં આવનજાવન રહેતી. પોતાની કારકિર્દીની શરૂઆતનાંવર્ષોમાં વિનોદ ખન્ના તેમના ઘરે પાળેલાં સસલાંને રમાડવાના બહાને આવતા-જતા રહેતા હતા.

ફક્ત કલાકારોને જ નહીં, સામાજિક સંસ્થાઓને પણ કલ્યાણજી-આણંદજીની બેલડીએ સહાય આપવામાં પાછું વાળીને જોયું નથી. હરકિસન હૉસ્પિટલ અને પોલીસ વેલ્ફેર જેવી અનેક સંસ્થાઓ માટે તેમણે ચૅરિટી શો કર્યા હતા. 1986માં સીસીઆઇમાં હોપના નામે તેમણે સ્ટેજ-પ્રોગ્રામ કર્યો હતો ત્યારે તેમણે પહેલીવાર જૉની લીવરને મોટા પાયે રજૂ કર્યા હતા. એ કાર્યક્રમ પૂરો થતાંની સાથે જ જૉની લીવરને આઠ ફિલ્મ-નિર્માતાઓએ સાઇન કરી લીધા હતા!

કલ્યાણજી અને આણંદજી કદાચ એવા વિશિષ્ટ સંગીતકારો છે જેમનાં અનેક ગીતો તો સફળ રહ્યાં જ છે પણ ‘ડૉન’, ‘પૂરબ ઔર પશ્ચિમ, ‘સરસ્વતીચંદ્ર’, ‘મુકદ્દર કા સિકંદર’, ‘સફર’, ‘જબ-જબ ફૂલ ખીલે’, ‘જોહર મેહમૂદ ઇન ગોવા’ જેવી 8 ફિલ્મોનાં તમામ ગીતો લોકપ્રિય થયાં છે. હિન્દી ફિલ્મસંગીત ક્ષેત્રે લાંબી અને સફળ કારકિર્દી ધરાવનારા આણંદજીભાઈએ કલ્યાણજીભાઈની વિદાય બાદ નિવૃત્તિ લઈ લીધી છે.

ચારેક કલાકના વાર્તાલાપ પછી તેમની વિદાય લેતી વખતે પ્રપૌત્રના પરદાદા બની ચૂકેલા આણંદજીભાઈને અમે તેમના સ્વાસ્થ્યનું રહસ્ય પૂછ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું, ‘મને કોઈ વ્યસન નથી. ફિલ્મલાઇનમાં રહીને પણ અમે સાવ સરળ જિંદગી જીવ્યા છીએ. ફૉરેનમાં ફાઇવસ્ટાર હોટેલમાં જઈને પણ ખિચડી-દૂધ જ ખાધાં છે.મારો નિયમ છે કે ભૂખ લાગે ત્યારે જ ખાવું અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઘરનું જ ખાવું.’

કૉકટેલ ઝિંદગી
કૉકટેલ ઝિંદગી

કૉકટેલ ઝિંદગી - ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં ઈન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ધરાવતું સૌપ્રથમ લાઈફ સ્ટાઈલ મેગેઝીન.

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.

‘Cocktail Zindagi’ is not just a publication, it is a journey in itself in which you play an important character. We work to bring you stories not only from the crème de la crème but also from the grass root level.We also write content that portrays the beautiful shades of life, thus the name ‘Cocktail Zindagi’.