કર્ણાટકી સંગીતની કોકિલા વિશે થોડું

ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત અને નૃત્યોનો ચાહકવર્ગ હંમેશાં ઓછો રહ્યો છે, જેની પાછળનું કારણ એ જ કે આ કલાઓ સમજવી કે માણવી હોય તો આ કલાઓ વિશે ઉંડું અધ્યયન કે એ વિશેની તળિયાઝાટક જાણકારી હોવી અત્યંત જરૂરી છે. જોકે આ કલાક્ષેત્રોમાં કામ કરતા કેટલાક કલાકારો એવા હોય છે, જેઓ પોતાની કલાનો એવો અનેરો જાદુ કરે છે કે, સામાન્ય માણસ પણ એમની ગહન કલાઓ સાથે જોડાઈ જાય છે અને એ કલાનો આનંદ ઉઠાવવા માંડે છે. એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મી કલા જગતનું એવું જ એક નામ છે, જેમણે ચોક્કસ વર્ગ સુધી પોતાની કલા મર્યાદિત નહીં રાખતા, જનસામાન્ય સુધી એમની કલા વિસ્તારી અને બહુ મોટા વર્ગને કર્ણાટકી સંગીતનો લહાવો માણવાની તક આપી.

‘કર્ણાટક સંગીતની કોકિલા’ તરીકે ઓળખાતી મદુરૈ શણ્મુગાવડિવુ સુબ્બુલક્ષ્મીનો જન્મ 16 સપ્ટેમ્બર 1916ના રોજ તામિલનાડુના મદુરૈ નામના ગામમાં થયેલો. એમના નામમાં મદુરૈ એ એમના ગામના નામનો ઈશારો કરે છે તો શણ્મુગાવડિવુ એમની માતાનું નામ હતું. જોકે સુબ્બુલક્ષ્મીના નામ ઉપરાંત એમના જીવનમાં પણ એમની માતાનો મહત્ત્વનો ફાળો હતો. કારણ કે, વિણા વાદનમાં પારંગત એવા સુબ્બુલક્ષ્મીના માતાએ જ એમને સૌથી પહેલા સંગીત વિશેની સમજણ આપેલી.

એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મીના ઘરની આર્થિક સ્થિતિ બહુ સારી ન હતી પરંતુ ઘરમાં સંગીતનું વાતાવરણ એટલું સમૃદ્ધ હતું કે, એમના ઘરમાં જન્મેલી વ્યક્તિ કલાકાર નહીં થાય તો જ નવાઈ. સુબ્બુલક્ષ્મીના દાદી અક્કામિલ પણ એ જમાનાના ઉત્તમ વાયોલિન અને વિણા વાદન કરતા. કર્ણાટકી સંગીત પ્રત્યે માતા અને દાદીના ઉંડા જ્ઞાનને કારણે સુબ્બુલક્ષ્મી નાનપણથી જ કર્ણાટકી સંગીત તરફ આકર્ષાયેલા. ઘરની નબળી આર્થિક પરિસ્થિતિ અને અન્ય કેટલાક સામાજિક કારણોસર પ્રાથમિક શિક્ષણ બાદ સુબ્બુલક્ષ્મી વધુ શિક્ષણ નહીં મેળવી શક્યા, પરંતુ નિયમિત રીતે ઘરે આવતા એક ભિક્ષુક પાસે સુબ્બુલક્ષ્મીએ સંસ્કૃતનું સારું એવું શિક્ષણ મળ્યું, જે શિક્ષા એમને સંગીતમાં ઘણી ખપમાં આવી.

સુબ્બુલક્ષ્મીનો પરિવાર મીનાક્ષી મંદિરની નજીકમાં જ રહેતો હતો. આ મંદિરમાં તે સમયના સંગીતના ખાં કહી શકાય એવા સંગીતકારો પોતાના સૂર છેડતા. સુબ્બુલક્ષ્મી આ બધા સંગીતકારોને સાંભળી શકે અને સૂરોની જાણકારી મેળવી શકે એ માટે એમના માતા સુબ્બુલક્ષ્મીને ખાસ ત્યાં લઈ જતાં અને લાગ આવ્યે સુબ્બુલક્ષ્મી પાસે ગવડાવતા પણ. સંગીતની સાથે દીકરીનો સ્ટેજ ફીઅર દૂર થાય એ માટે એમના માતા ઘરે રુમાલનો ડૂચો બનાવીને પ્રતીકાત્મક માઈક બનાવતા અને સુબ્બુલક્ષ્મીને એની સામે બેસાડીને ગવડાવતા.

ગાયિકા તરીકે કારકિર્દી બનાવવામાં સુબ્બુલક્ષ્મીના માએ એમને ખૂબ મદદ કરી. એકવાર કોલંબિયાની કોઈ ગ્રામોફોન કંપની માટે સુબ્બુલક્ષ્મીનાં માતાએ થોડા ગીત રેકોર્ડ કરેલા. રેકોર્ડિંગ દરમિયાન માતાને સતત એવી ઝંખના થયાં કરે કે, નાનકડી સુબ્બુલક્ષ્મી પણ થોડાં ગીત રેકોર્ડ કરે તો સારું. ત્યારે સુબ્બુલક્ષ્મીની ઉંમર દસેક વર્ષની આસપાસ હશે અને જ્યારે એમના માતાએ ગ્રામોફોન કંપની આગળ દીકરી વિશેની પોતાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી તો કંપનીએ એમને સાફ શબ્દોમાં ના પાડી દીધી. પણ, થોડાં સમય પછી કોણ જાણે એવું તે શું બન્યું કે, કંપનીએ સુબ્બુલક્ષ્મીને રેકોર્ડિંગ કરવાની પરવાનગી આપી.

ત્યારે નાનકડી સુબ્બુલક્ષ્મીએ કર્ણાટકી સંગીતના ‘મરકમવડિવુ’ અને ‘ઓથુકુજિયિનિલ’ જેવા સંગીતની દૃષ્ટિએ થોડા ભારે કહી શકાય એવા ગીતો ગાયા, જેનાથી ગ્રામોફોન કંપનીના કર્મચારીઓ પણ ઘણા પ્રભાવિત થયાં. થોડા સમય પછી જ્યારે એ રોકોર્ડ બજારમાં આવી ત્યારે મદ્રાસમાં નાનકડી સુબ્બુલક્ષ્મીનું નામ થઈ ગયેલું. જોકે આ રેકોર્ડ બહાર આવ્યા પછી નામ ભલે થયું હોય પરંતુ સુબ્બુલક્ષ્મીની આર્થિક પરિસ્થિતિ કે એમના સંઘર્ષપૂર્ણ જીવનમાં કોઈ ફેરફાર નહોતો થયો.

તેર વર્ષની ઉંમરે સુબ્બુલક્ષ્મીને કોઈક કાર્યક્રમમાં ગાવાની તક મળેલી. નકલી ભભકદાર ઘરેણા અને મેલા કપડાં પહેરીને મંચ પર ગાવા ચઢેલી એ ઓર્ડિનરી છોકરીને ફિલર સિંગર સમજીને લોકો કાર્યક્રમમાં આઘાપાછા થઈ ગયેલા. પરંતુ માઈક પરથી જ્યારે રાગ છેડાયા ત્યારે ત્યાં હાજર તમામ માણસો મંચ પરથી રેલાતા સૂરો તરફ આકર્ષાયા અને લોકો એ સંગીતમાં નિમગ્ન થઈ ગયા. સુબ્બુલક્ષ્મી જ્યારે મંચ પરથી ઉતર્યા અનેક લોકો એ નાનકડી ગાયિકાને ઘેરી વળ્યાં. ત્યારે મદ્રાસના સુપ્રસિદ્ધ સંગીત ગુરુ દક્ષિણામૂર્તિ પિલ્લઈએ એમને લગ્ન પ્રસંગોમાં ગાવાની સલાહ આપી, જેથી સુબ્બુલક્ષ્મી નિયમિત રિયાઝ પણ કરતા રહે અને એમને થોડીઘણી આવક પણ થાય.

દક્ષિણામૂર્તિની સલાહ માનીને એમણે શુભ પ્રસંગો અને લગ્ન પ્રસંગોમાં ગાવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે ધીમે ધીમે એમની કિર્તિ પ્રસરતી ગઈ અને સંગીતના મોટા તજજ્ઞો પણ એમના ગાયનથી પરિચિત થયાં. આ દરમિયાન એમણે એમના સંગીત ગુરુ સિમ્મનગુડી શ્રીનિવાસ ઐયર પાસે સંગીતના રાગ અને લયનો સુક્ષ્મ અભ્યાસ પણ કર્યો, જેથી ગાયકી વખતે સંગીતમાં કશી જ કચાશ નહીં રહે. સુબ્બુલક્ષ્મીનો પરિવાર મદ્રાસથી ઘણે દૂર રહેતો હતો અને એ સમયે મદ્રાસ કર્ણાટકી સંગીતનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયેલું. આથી એમના માતાએ કોઠાસૂઝ વાપરી અને વર્ષ 1932 તેઓ સુબ્બુલક્ષ્મીને લઈને મદ્રાસ રહેવા આવી ગયા, જેથી દીકરીને ઉડવાને યોગ્ય આકાશ મળી રહે.

આ એ સમય હતો, જ્યારે દક્ષિણ ભારતનું સંગીત પુરુષ પ્રધાન હતું. જોકે એનો અર્થ એ પણ નહીં થાય કે, પુરુષો સ્ત્રીઓને સંગીતના ક્ષેત્રમાં પ્રવેશવા નહોતા દેતા. પરંતુ એ સમયની સામાજિક વ્યવસ્થા એવી હતી કે, સ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે જાહેર ક્ષેત્રોમાં ઓછું અથવા નહીંવત્ કામ કરતી. મદ્રાસ આવવું સુબ્બુલક્ષ્મીને બધી રીતે ફળ્યું, જ્યાં તેઓ યોગ્ય તાલીમ તો મેળવી જ રહ્યા હતા પરંતુ સંગીતના ક્ષેત્રના નામી લોકો સાથે પણ તેમની જાનપહેચાન થઈ રહી હતી. વર્ષ 1933માં એમની મુલાકાત મશહૂર ફિલ્મ દિગ્દર્શક કે. સુબ્રહ્મણ્ય સાથે થઈ, જેમણે કુંભકોણમમાં સુબ્બુલક્ષ્મીના એક કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું.

કુંભકોણમનાં એ કાર્યક્રમમાં એમને સાંભળવા માટે સેંકડોની ભીડ ઉમટી પડી અને એ કાર્યક્રમની સફળતા બાદ જ મદ્રાસની ખ્યાતનામ સંગીત નાટક અકાદમીએ સુબ્બુલક્ષ્મીને એક કાર્યક્રમ માટેનું આમંત્રણ આપ્યું. મદ્રાસ સંગીત નાટક અકાદમીમાં કાર્યક્રમ કરવો એ કોઈ પણ કલાકારનું સપનું બની રહેતું, જ્યારે સુબ્બુલક્ષ્મીને એમની સત્તર વર્ષની ઉંમરે ત્યાં સંગીત પીરસવાની તક મળી હતી. સંગીત નાટક અકાદમીના એમના કાર્યક્રમની ભારે સરાહના થઈ અને મદ્રાસના ખ્યાતનામ અખબાર ‘આનંદ વિકતન’માં જ્યારે એ કાર્યક્રમની સમિક્ષા છપાઈ ત્યારે સુબ્બુલક્ષ્મીને ‘કોકિલા’ના નામે નવાજવામાં આવ્યા, જ્યારથી એમને ‘કર્ણાટકી સંગીતના કોકિલા’ તરીકે જ ઓળખવામાં આવે છે.

આ દરમિયાન સુબ્બુલક્ષ્મીની ટી. સદાશિવમ નામની વ્યક્તિ સાથે મુલાકાત થઈ, જે મુલાકાત પાછળથી પ્રેમમાં પરિણમી. ટી.સદાશિવમ ‘આનંદ વિકતન’ અખબારના માર્કેટિંગ વિભાગ સાથે સંકળાયેલા હતા અને સાથે સી. રાજગોપાલાચારી સાથે મદ્રાસ કોંગ્રેસમાં પણ સક્રિય હતા. જોકે સદાશિવમ પરણિત હતા અને એમની પહેલી પત્નીનું અવસાન થયું હતું, જેમના થકી એમને રાધા અને અને વિજયા નામની બે દીકરીઓ પણ હતી. પરંતુ સુબ્બુલક્ષ્મીએ સદાશિવમની સાથે સાથે બંને દીકરીઓને પણ અપનાવી લીધી અને વર્ષ 1940માં સદાશિવમ સાથે પ્રેમ લગ્ન કરી લીધા.

તમને જાણીને આશ્ચર્ય થશે કે, સંગીતની સાથોસાથ સુબ્બુલક્ષ્મીએ અભિનયના ક્ષેત્રમાં પણ સારી એવી નામના મેળવી હતી. લગ્નના બે વર્ષ પહેલા વર્ષ 1938માં એમણે ‘સેવાસદનમ’ નામની ફિલ્મમાં એક ગરીબ યુવતિનું પાત્ર ભજવ્યું હતું તો ત્યારબાદ 1940માં દક્ષિણના પ્રસિદ્ધ અભિનેતા જી.એન. બાલાસુબ્રહ્મણ્યમ સાથે ‘શકુંતલઈ’ નામની ફિલ્મમાં શકુંતલાની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી. આ ઉપરાંત એમણે ‘મીરાં’ નામની ફિલ્મમાં પણ ‘મીરાં’ની મુખ્ય ભૂમિકા ભજવેલી. આ ફિલ્મને હિન્દીમાં પણ ફરી બનાવવામાં આવી, જેમાં એમના અભિનયની રાષ્ટ્રીય સ્તરે સરાહના થઈ.

લગ્ન પહેલા જેમ સુબ્બુલક્ષ્મીના માતા એમને મદદરૂપ બનતા એમ લગ્ન પછી એમના પતિ સુબ્બુલક્ષ્મીની કારકિર્દી માટે એમને સતત પ્રોત્સાહિત કરતા. સદાશિવમે એમને સલાહ આપી કે, કર્ણાટકી સંગીતની સાથોસાથ સુબ્બુલક્ષ્મીએ દેશભક્તિ ગીતો તેમજ ભજન પણ ગાવા જોઈએ, જેથી સામાન્ય માણસ પણ એમના સંગીતની મજા માણી શકે. પતિની સલાહ માનીને એમણે ભક્તિ સંગીત, લોક ગીતો તેમજ હિંદી ભજનો ગાવાની શરૂઆત કરી. એમના સંગીતની એવી તો અસર હતી કે, ભારતભરના રેડિયોસ્ટેશન પરથી સવારે માત્ર એમના જ ગીતોની સૂરાવલી રેલાતી. તો જ્યાં જ્યાં એમના સંગીતના કાર્યક્રમો ત્યાં હજારોની મેદની ઉમટતી અને દરેક કાર્યક્રમો વખતે એકના એક ગીત અનેક વખત ગાવાની ફરમાઈશો થતી.

આ દરમિયાન વર્ષ 1941માં વર્ધા ખાતે સુબ્બુલક્ષ્મી અને ગાંધીજીની મુલાકાત થઈ. દક્ષિણ ભારતમાં સુબ્બુલક્ષ્મીની લોકપ્રિયતાથી પ્રભાવિત ગાંધીજીએ એમની ‘વૈષ્ણવ જન…’ ભજન ગાવા કહ્યું અને જ્યારે સુબ્બુલક્ષ્મીએ ગાંધીજી આગળ એ ભજન રજૂ કર્યું ત્યારે ગાંધીજી પણ એમના સંગીતના જાદુથી અલિપ્ત નહોતા રહી શક્યા.

ભારતીય સંગીતના ક્ષેત્રમાં સુબ્બુલક્ષ્મીએ પોતાનું એક ચોક્કસ સ્થાન બનાવી લીધું હતું. દક્ષિણ ભારતની સાથોસાથ મહારાષ્ટ્ર-બંગાળ અને ઉત્તર ભારતમાં પણ એમની અત્યંત ખ્યાતિ હતી. એની પાછળનું કારણ એ જ હતું કે તેઓ જે-તે ભાષાના લોકગીતો ગાવા માટે જે-તે ક્ષેત્રની ભાષા પણ શીખ્યાં હતા, જેથી ગીતોમાં શબ્દોનું ઉચ્ચારણ એકદમ યોગ્ય રીતે થઈ શકે. આ કારણે સુબ્બુલક્ષ્મીને તમિલ ઉપરાંત તેલુગુ, મલયાલમ, સંસ્કૃત, હિન્દી, મરાઠી અને બંગાળી જેવી ભાષાઓ પર પકડ હતી. ઘણા ઓછા લોકો જાણે છે કે, એમને ભારતનાટ્યમ નૃત્યની પણ સારી એવી સમજ હતી તો તેઓ મૃદંગ જેવા વાદ્યો પણ ઘણી સારી રીતે વગાડી લેતા હતા.

સંગીતના ક્ષેત્રમાં વિશેષ પ્રદાનને પગલે વર્ષ 1954માં ભારત સરકાર દ્વારા સુબ્બુલક્ષ્મીને ‘પદ્મ ભૂષણ’થી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા. એમની આંતર રાષ્ટ્રીય ખ્યાતિને પગલે વર્ષ 1963માં એમને એડિનબર્ગ સમારંભ (ઈન્ટરનેશનલ ફેસ્ટિવલ ઑફ આર્ટિસ્ટ)માં ગાવાનું આમંત્રણ મળ્યું. તો વર્ષ 1966માં એમને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સંગીત સમારંભમાં ગાવાની તક મળી.

દક્ષિણ ભારતના સંગીતમાં એમના પ્રદાનને ધ્યાનમાં રાખતા ચેન્નઈ સંગીત નાટક અકાદમીએ એમને વર્ષ 1968માં ‘સંગીત કલાનિધિ’ના સન્માનથી નવાજ્યાં. વર્ષ 1974માં એમને એશિયાના નોબેલ પ્રાઈઝ તરીકે જાણીતા ‘રોમન મેગસેસે’ એવોર્ડથી પણ સન્માનિત કરાયા. તો વર્ષ 1975માં એમને ‘પદ્મ વિભૂષણ’થી પોંખવામાં આવ્યા. આ ઉપરાંત પણ દેશ-વિદેશની અનેક યુનિવર્સિટીઓએ એમને ડૉક્ટરેટની માનદ પદવીથી પણ નવાજ્યાં. સુબ્બુલક્ષ્મીની ખાસિયત એ હતી કે, તેઓ એમને મળતા સન્માનોની મોટાભાગની રોકડ રકમો અભાવગ્રસ્તો માટે કામ કરતી વિવિધ સંસ્થાઓને દાન કરી દેતા.

એમ. એસ. સુબ્બુલક્ષ્મીએ એમનું સમગ્ર જીવન ગાયકીમાં જ પસાર કર્યું. જીવનના લગભગ સાત દાયકા સુધી એમણે દેશ દુનિયામાં વિવિધ સ્થળોએ કાર્યક્રમો કર્યા તો એમના ગાયેલા ગીતોની સેંકડો સીડી-કેસેટો થઈ. સાથોસાથ એમને અઢળક કિર્તિ અને લક્ષ્મી પણ મળી. પરંતુ એમને ન તો ક્યારેય એમની કળાનું અભિમાન થયું કે નહીં ક્યારેય એમને એમની કિર્તિ કે એમની લક્ષ્મીનું અભિમાન થયું. એક વાર તો એવું પણ બન્યું છે  કે, સિત્તેર વર્ષના સુબ્બુલક્ષ્મી તામિલનાડુના તંજાવુર જિલ્લાના અય્યાલુર નામના સ્થળે કાર્યક્રમ કરી રહ્યા હતા ત્યારે ત્રીસ કિલોમીટર દૂરથી એક દંપતી એમને સાંભળવા માટે આવ્યું હતું. જોકે માર્ગમાં કોઈક મુશ્કેલી નડતા એ દંપતીને કાર્યક્રમના સ્થળે પહોંચવામાં મોડું થયું અને ત્યાં સુધીમાં સુબ્બુલક્ષ્મી ગાઈ ચૂક્યા હતા.  મોડી રાત્રે કાર્યક્રમ પૂરો થતાં સુબ્બુલક્ષ્મીને ખબર પડી કે આ દંપતી આટલે દૂરથી માત્ર એમને જ સાંભળવા આવ્યું છે ત્યારે એમણે કહ્યું કે, ‘વાંધો નહીં હું તમારા માટે ફરીથી ગાઈશ!’ અને પછી તેઓ મંચ પર ફરી ચઢ્યાં અને એમણે અઢી કલાક સુધી ફરીથી એમના સૂર રેલાવ્યા! એમની આ પ્રકારની ખૂબીઓને કારણે જ તેમની લોકપ્રિયતામાં ક્યારેય ઓટ નથી આવી અને તેઓ મહાન કહી શકાય એવું વ્યક્તિત્વ બનીને ઉભરી આવ્યા.

જોકે વર્ષ 1997માં એમના પતિનું અવસાન થયાં બાદ સુબ્બુલક્ષ્મીનો જીવન અને સંગીતમાંથી અચાનક રસ ઉડી ગયો. પતિના અવસાન બાદ રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં એક કાર્યક્રમ ઉપરાંત એમણે અન્ય ક્યાંય ગાયું નહીં. સંગીતના ક્ષેત્રમાં એમના આગવા યોગદાનને ધ્યાનમાં રાખીને વર્ષ 1998માં ભરત સરકારે એમને ‘ભારત રત્ન’થી સન્માનિત કર્યાં જોકે ભારત રત્ન સ્વીકારતી વખતે પણ એમને એમના પતિની ગેરમોજૂદગીની ઘણી પીડા હતી. પાછલા વર્ષોમાં તેઓ ઘરે નિયમિતપણે રિયાઝ કરતા પરંતુ એમણે ક્યારેય કોઈનું આમંત્રણ નહીં સ્વીકાર્યું અને તેઓ ઘરની બહાર પણ નહીં નીકળ્યાં. વર્ષ 2003માં પણ મદ્રાસ મ્યુઝિક એકડમીની પ્લેટિનમ જ્યુબિલી વખતે રાષ્ટ્રપતિ એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામે એમના ઘરે જઈને એમનું સન્માન કરેલું. પછી તો આ વર્ષોમાં એમનું સ્વાસ્થ્ય પણ ધીમે ધીમે કથળવા માંડેલું અને એમને હાઈપર ગ્લાઈસેમિયાની ફરિયાદ રહેતી. આખરે 11 ડિસેમ્બર 2004ના રોજ ચેન્નઈમાં 88 વર્ષની ઉંમરે એમનું અવસાન થયું, જ્યાં તામિલનાડુ પોલીસે આ સ્વર સમ્રાજ્ઞીને એકવીસ ગોળીએનું સન્માન આપ્યું હતું,

 

અંકિત દેસાઈ
અંકિત દેસાઈ

માણસ તરીકે જન્મ્યો છું, પણ માણસ થઈ શક્યો નથી. માણસ બનવાનો પ્રયત્ન ચાલુ છે, તોય ક્યારેક ગુસ્સો આવે છે, ક્યારેક લાલચ થઈ આવે ને ક્યારેક કોઈને પછાડી દેવાની પૈશાચી ઈચ્છા થઈ આવે છે. જાતમાંથી આ બધુ બાદ કરવાની પ્રક્રિયા હજુ ચાલુ છે. આશા રાખીએ કે એમાં સફળતા મળે! લેખક છું એનો પુરાવો આપવા માટે એક પુસ્તક પ્રકાશિત કર્યું છે, બીજું પાઈપલાઈનમાં છે અને ત્રીજું લખવાની ઈચ્છા થયા કરે છે. પણ આળસ સાથેનો નાતો સાત જન્મ જૂનો છે એટલે કરવા જેવું ઘણું કરી શકતો નથી....

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.

‘Cocktail Zindagi’ is not just a publication, it is a journey in itself in which you play an important character. We work to bring you stories not only from the crème de la crème but also from the grass root level.We also write content that portrays the beautiful shades of life, thus the name ‘Cocktail Zindagi’.