લાઇફ ઇન મસાઈમારા

સંગીતા જોશી- ડૉ સુધીર શાહ

‘શ્શ્શ…. સંગીતા, ચૂપ. આ બાજુએ જો.’

સવારના સાડાછ વાગ્યા હતા. નિસાનની સફારી વૅનનું છાપરું ઊંચું કરીને અમે ઊભા-ઊભા બહારનું દૃશ્ય જોઈ રહ્યા હતા. થોડી મિનિટ પહેલાં જ સૂર્યોદય થયો હતો. મસાઈમારાનાં જંગલો પરના નિરભ્ર આકાશમાં પ્રકાશ સર્વત્ર ફેલાઈ ગયો હતો. પંખીઓનો કર્ણપ્રિય કલબલાટ સતત સંભળાતો હતો. વૅન ચાલતી હતી એટલે ઠંડા પવનની લહેરખીઓ અમને બન્નેને વારંવાર સ્પર્શતી હતી. સ્વાગત કરવા જ ઊભાં હોય એમ રસ્તાની બન્ને બાજુએ ઘાસ ચરવાનું છોડી દઈને ઝીબ્રા, થૉમસન ગઝેલ, ઇમ્પાલા અને અન્ય પ્રકારનાં હરણો ડોક ઊંચી કરીને અમને જોઈ રહ્યાં હતાં. બે જિરાફોએ પણ એકેસિયા ઝાડની છાયામાં જ ઊભા-ઊભા અમારી વૅન તરફ ડોકું લંબાવ્યું હતું. વૅન અમે રોકાયા હતા એ લૉજના મુખ્ય ગેટમાંથી બહાર નીકળીને માંડ 1500 ફૂટ આગળ વધી હશે અને સુધીરે સામેથી ખૂબ જ સ્વસ્થતાપૂર્વક ધીમી ગતિએ તેમની તરફ ચાલી આવતી એક સિંહણને જોઈ.

‘સુધીર, ધાર્યા કરતાં ઠંડી થોડી વધારે છે નહીં?’

અચાનક સિંહણને સામેથી આવતી જોઈને સુધીરના શરીરમાં એક કંપારી પ્રસરી ગઈ હતી. સંગીતાને ચૂપ કરતા સુધીરે કહ્યું ‘શ્શ્શ….. સંગીતા, ચૂપ. આ બાજુએ જો.’

* * *

સમુદ્રની સપાટીથી 1800 મીટર ઊંચે કેન્યાના દક્ષિણ-પશ્ર્ચિમ ભાગના નારોક ડિસ્ટ્રિક્ટમાં મસાઈલૅન્ડ આવેલો છે. વર્ષ દરમિયાન જ્યાં હજાર મિલીમીટર વરસાદ થાય છે એવો કેન્યાનો એ જંગલ પ્રદેશ રસાળ તેમ જ હરિયાળો છે. કેન્યામાં આમ તો ચાલીસ વાઇલ્ડલાઇફ પાર્ક અને રિઝર્વ્સ છે. એમાં ‘ત્સાવો નૅશનલ પાર્ક’ સૌથી મોટો છે, પણ વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ તો ‘મસાઈમારા ગેમ રિઝર્વ’ જ છે.

વિશ્વમાં બીજે કશે ન સાંપડે એટલી મોટી સંખ્યામાં વન્ય પશુ-પક્ષીઓ મસાઈમારામાં છે. ચિત્તા, હાયેના, ઝીબ્રા, જિરાફ, જાતજાતનાં હરણ, હિપોપોટેમસ, શિયાળ, ઝરખ, સુવ્વર, ભાતભાતના વાંદરા અને લાખોની સંખ્યામાં વિલ્ડરબીસ્ટ આ બધા જીવો મસાઈમારાનાં જંગલોમાં નિશ્ર્ચિંતપણે વસવાટ કરે છે. જોકે મસાઈમારા ગેમ રિઝર્વ જાણીતો છે ત્યાં વસતા ‘બિગ ફાઇવ’ માટે. સિંહ, દીપડો, ગેંડો, હાથી અને જંગલી ભેંસ! આ પાંચ પ્રાણીઓ ‘બિગ ફાઇવ’ તરીકે ઓળખાય છે. એ બધાં જ અહીં જોવા મળે છે.

* * *

છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં અમારી કેન્યાની આ પાંચમી ટૂર હતી. ત્રણ મહિના પહેલાં જ નવેમ્બર, 2017માં અમે આ જંગલોની મુલાકાતે આવ્યા હતા. મુક્ત વાતાવરણમાં જાનવરોને હરતાં-ફરતાં જોવાનો અમારો ગાંડો શોખ અમને ફરી પાછો કેન્યા અને એના મસાઈમારા નૅશનલ રિઝર્વમાં ખેંચી લાવ્યો હતો.

* * *

બ્રિટિશરોની ગુલામીમાંથી 12 ડિસેમ્બર, 1964ના દિવસે કેન્યાએ છુટકારો મેળવ્યો અને કેન્યા રિપબ્લિક દેશ બન્યો. લગભગ દસ લાખથી વધુ વસતિ ધરાવતું કેન્યાનું પાટનગર ‘નાઇરોબી’ જ્યારે યુગાન્ડા રેલવેલાઇન બંધાતી હતી એ સમયે એટલે કે 30 મે, 1899ના રોજ સ્થપાયું હતું. આજે ‘સૂર્યના દેશમાં લીલું શહેર’ તરીકે જે ઓળખાય છે એ શહેરે એક સુંદર મજાની વૈભવી લીલી ચાદર ઓઢેલી છે. નાઇરોબી અદ્યતન શહેર છે. એમાં ત્રીસ માળનો ‘કેન્યાટા ઇન્ટરનૅશનલ કૉન્ફરન્સ સેન્ટર’નો ટાવર છે. યુરોપ, અમેરિકા અને જપાનથી ગૉલ્ફના ખેલાડીઓ આ શહેરના ગૉલ્ફ કોર્સમાં ખાસ ગૉલ્ફ રમવા આવે છે. ‘કારરેસ’ માટે અહીં એક ખાસ ટ્રૅક છે. મુંબઈના મહાલક્ષ્મી રેસકોર્સને ટપી જાય એવું રેસકોર્સ છે. પોલો ગ્રાઉન્ડ છે. સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચે એવો ત્યાંના સ્થાનિક ‘વિલ્સન ઍરપોર્ટ’ની દક્ષિણ પૂર્વે 110 સ્ક્વેર કિલોમીટરનું ક્ષેત્રફળ ધરાવતો ત્રિકોણાકાર ‘નાઇરોબી નૅશનલ પાર્ક’ છે.

શહેરને અડીને આવેલા આ પાર્કમાં તમને બિગ ફાઇવની સાથે-સાથે અન્ય અનેક જાનવરો જોવા મળે છે. વિશ્વમાં ક્યાંય પણ મેટ્રોપૉલિટન શહેરને લાગીને આવો ગેમ પાર્ક નથી. મુંબઈથી ઍર કેન્યાની ફ્લાઇટ છ કલાકમાં જ તમને નાઇરોબી પહોંચાડે છે. વિઝા ઑન અરાઇવલ છે એટલે જો છેલ્લાં દસ વર્ષની અંદર પોલિયોના ડોઝ લીધા હોય અને વૅક્સિનેશન કરાવ્યું હોય તો રાત્રે ઇચ્છા થાય તો સવારનું પ્લેન પકડીને નાઇરોબી પહોંચી શકાય છે.

નાઇરોબીમાંથી કેન્યાના બીજા મોટા શહેર નૈવાશા જતાં રસ્તામાં ‘ગ્રેટ રિફ્ટ વૅલી’ આવે છે. આ વૅલી ઊતરીને ડાબી બાજુએ વળતાં નારોક ડિસ્ટ્રિક્ટમાં પ્રવેશી શકાય છે. નારોકથી આગળ જાઓ એટલે વિશ્ર્વભરમાં પંકાયેલા મસાઈમારાના જંગલમાં તમે પ્રવેશો છો. પર્યટકોને રહેવા માટે અહીં ઘણી લૉજ છે. એ બધાની બાંધણી એવા પ્રકારની છે કે જંગલનાં ઝાડપાન જોડે એ એકરસ થઈ જાય છે. અત્યંત આધુનિક સગવડો ધરાવતી આ લૉજમાં રહેવું એ જિંદગીનો એક લહાવો છે. એ લૉજ તમને જંગલમાં મંગલ કરાવે છે. ત્યાં રહેનારાઓને એવી જ પ્રતીતિ થાય છે કે તેઓ ટારઝનના આવાસમાં રહે છે.

નાઇરોબીથી મસાઈમારા સુધીનો લગભગ છ કલાકનો રસ્તો પહેલા ચાર કલાક સુધી ખૂબ જ સરસ છે. સડસડાટ એંસીથી સો કિલોમીટરની ઝડપે તમારી વૅન એ રસ્તા પર દોડશે. બાકીનો બે કલાકનો રસ્તો ‘ફ્રી મસાજ’ આપતો ખાડાટેકરાવાળો, દર બીજી મિનિટે વૅનને ઉછળાવે એવો છે. મસાઈ લોકો તેમનાં જંગલોમાં કોઈ બહારનું પ્રવેશે એવું ઇચ્છતા નથી એટલે પાકો રસ્તો બાંધવા નથી દેતા. આ કારણે અનેક લોકો વિલ્સન ઍરપોર્ટથી નાનકડા પ્લેનમાં મસાઈમારા જવાનું પસંદ કરે છે.

મસાઈઓ ખૂબ જ બહાદુર પ્રજા છે. સિંહને એકલા હાથે મારી શકે છે. પણ એકથી વધુ પત્નીઓ ધરાવવાનો તેમ જ સ્ત્રીઓના જનનાંગમાં કાપ મૂકીને તેમની સુન્નત કરવાનો અમાનુષી ‘કાકિયા’નો રિવાજ આજ સુધી તેઓ પાળે છે. મસાઈઓ તેમના પુરાણા રીતરિવાજો ત્યજવા નથી ઇચ્છતા. આજે પણ બકરીના દૂધની સાથે-સાથે જીવતી ગાયનું લોહી ભેળવીને પીવું એ લોકો માટે સ્વાભાવિક છે.

* * *

આગલી ચાર ટૂરમાં અમે ઉપર જણાવેલાં પ્રાણીઓને સાવ નજીકથી, અમારી વૅન આગળથી જ રસ્તો ક્રૉસ કરતાં નિહાળ્યાં હતાં. સિંહ અને હાથીની લડાઈ જોઈ હતી. એકસાથે અઢાર-વીસ સિંહોને એક પાડાને ખાતા જોયા હતા. એક સસલાને સિંહોના ટોળાની નજીકમાં જ સિંહના નવજાત શિશુની જોડે રમતાં અને એની છેડછાડ કરતાં જોયું હતું. વિલ્ડરબીસ્ટના બચ્ચાને શિકારના ઇરાદે ઘેરો ઘાલેલા હાઇનાઓને લાત મારીને ભગાડી મૂકતાં ઝીબ્રાઓને એ બચ્ચાનું રક્ષણ કરતાં જોયાં હતાં. બચ્ચાંઓને શિકાર કરતાં શિખવાડતી માદા ચિત્તાને જોઈ હતી. પાંચ-પાંચ ગેંડાઓને કતારબદ્ધ, એકની પાછળ એક કવાયત કરીને ચાલતા જોયા હતા. બસોથી વધુ જંગલી ભેંસોના ટોળાને ચારે તરફથી ખડે પગે રક્ષણ કરતી એમના જ ટોળાની ભેંસોને જોઈ હતી. સૂંઢ ઊંચી કરીને ‘અમારી નજીક ન આવો’ એવી સંજ્ઞા કરતા હાથીના ટોળાને જોયાં હતાં. ઝીબ્રા અને જિરાફનાં ટોળેટોળાં જોયાં હતાં. આખો દિવસ પાણીમાં જ પડી રહેતાં, પાણી બહાર ડોકું કાઢતાં અને મોઢું ખોલે તો એક આખો માનવી એની અંદર સમાઈ જાય એવા રાક્ષસી કદના હિપોપોટેમસ જોયા હતા. હિપો જોડે લડતા મગર જોયા હતા. દીપડો સામાન્ય રીતે દિવસના ઝાડની ઉપર સંતાઈને બેસી રહે છે. રાત્રિના જ એ શિકાર કરવા નીચે ઊતરે છે. દિવસના અને એ પણ ખુલ્લામાં દીપડો ભાગ્યે જ દેખાય છે, પણ અમે દીપડાને દિવસે ખુલ્લામાં ઘાસની વચ્ચે ચાલતા જોયો હતો.

મસાઈમારામાં દર વર્ષે થતું ‘ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન’ વિશ્ર્વની આઠમી અજાયબી ગણાય છે. જુલાઈથી ઑક્ટોબર સુધી મસાઈમારાનાં જંગલોમાંથી હજારોની સંખ્યામાં વિલ્ડરબીસ્ટ, ઝીબ્રા અને હરણો સ્થળાંતર કરીને દક્ષિણમાં આવેલાં ટાન્ઝાનિયાના સરંગેટી જંગલોમાં જાય છે. બે-ત્રણ મહિના બાદ સરંગેટીથી તેઓ ફરી પાછાં મસાઈમારામાં આવે છે. આ માઇગ્રેશન પણ અમે અમારી ત્રીજી ટૂરમાં નિહાળ્યું હતું.

* * *

આજે હજુ તો અમારી સફરની શરૂઆત જ હતી ત્યાં જ અમારી લૉજથી માંડ પંદરસો ફૂટના અંતરે અમે સિંહણ જોઈ.

‘સુધીર, આપણો દિવસ સુધરી ગયો.’ સંગીતાએ સુધીરના મનની વાત કહી.

* * *

સવારના પહોરમાં અમે જોયેલી સિંહણે રસ્તો ક્રૉસ કર્યો. પછી એણે એની ઝડપ વધારી. અમારા ડ્રાઇવર સાયમને અમારી વૅન એની પાછળ-પાછળ ચલાવી. સિંહણ થોડી વાર પછી ઝાડીમાં ચાલી ગઈ. મસાઈના કાયદા મુજબ વૅન રસ્તો છોડીને ઝાડીની અંદર જઈ ન શકે એટલે અમારે એ સિંહણનો પીછો છોડવો પડ્યો.

કલાકો સુધી મસાઈમારાના જંગલના જુદા-જુદા ભાગોમાં અમે ફર્યા. એક ઠેકાણે એકસામટા લાઇનબદ્ધ પાંચ ચિત્તાઓને ઉભડક બેઠેલા જોયા. એમની નજર દૂર-દૂર કંઈ જોઈ રહી હતી.

‘નક્કી દૂર કોઈ પ્રાણી હશે. આ ચિત્તાઓ એનો શિકાર કરવા ઇચ્છતા હશે.’ સંગીતાએ અટકળ કરી.

અમે અમારી વૅન થોભાવી. એ ચિત્તાઓ શું કરે છે એ જોવા લાગ્યા. થોડી વાર થઈ અને બધા ચિત્તાઓ એકસાથે ઊભા થયા. પછી એક પછી એક ચાલવા લાગ્યા. એકબીજાથી જુદા પડી ગયા. થોડે દૂર જઈને તેઓ જુદા-જુદા બેસી ગયા.

‘હવે આ ચિત્તાઓ કલાકો સુધી બેસી રહેશે.’ આમ કહીને સંગીતાએ ડ્રાઇવરને વૅનને આગળ લઈ જવા જણાવ્યું. સંગીતાની આ ભૂલ હતી. અડધો કલાક બાદ અમે ફરી પાછા એ જ જગ્યાએ આવ્યા ત્યારે જોયું કે એ પાંચેય ચિત્તાઓ એક ઇમ્પાલા હરણને ખાઈ રહ્યા હતા. અમે ત્યાંથી ખસ્યા ત્યાર બાદ એ ચિત્તાઓએ એક હરણનો શિકાર કર્યો હશે. એ શિકાર જોવાનું અમે ચૂકી ગયા.

એ આખો દિવસ મસાઈમારાના જંગલમાં અમે ખૂબ રખડ્યા. ખૂબબધાં પ્રાણીઓને જોયાં. એકસામટા બેઠેલા પંદરથી વીસ સિંહને જોયા. સૂતેલી એક સિંહણની આસપાસ આંટા મારતાં ને રમતાં એનાં પુખ્ત વયનાં ચાર બચ્ચાંને જોયાં. લંચ સાથે લાવેલાં પૅકેટોમાંથી કર્યું. સાંજના સાડાપાંચ વાગવા આવ્યા હતા. સાડાછ-પોણા સાતે સૂર્યાસ્ત થાય. એ પહેલાં લૉજમાં પહોંચી જવું જોઈએ. એટલામાં જ…

‘જો, જો, સુધીર, તને પેલો સિંહ દેખાય છે?’

સંગીતાએ વૅનથી લગભગ સો ફૂટના અંતરે જ ઘાસમાં બેઠેલા એક સિંહને જોયો અને સુધીરનું એ તરફ ધ્યાન દોર્યું.

સુંદર મજાની ઘાટ્ટી કેશવાળી ધરાવતો પુખ્ત વયનો એક કદાવર સિંહ છટાથી, એકાદ ફૂટ ઊંચા ભૂખરા રંગના ઘાસ વચ્ચે, મગરૂરીથી બેઠો હતો. અમે એનાથી સાવ નજીક હતા. અમારી વૅન અને એમાં ઊભા રહીને એને જોઈ રહેલા અમને બન્નેને એણે ગણકાર્યા જ નહીં. અમારી તરફ દૃષ્ટિ સુધ્ધાં ન કરી! આંખની પાંપણ પણ ન પટપટાવી! વારે ઘડીએ પૂંછડા વડે એની પીઠ પર બેસેલી માખીઓને ઉડાડતો એ સિંહ અમારી વૅનની પાછળ તાકીને જોતો હતો.

‘સંગીતા, આ સિંહ શું જોઈ રહ્યો છે?’ સુધીર આટલું બોલ્યો અને સંગીતા સિંહ જે દિશામાં જોતો હતો એ તરફ ફરી.

‘ઓહ! બાપ રે સુધીર! સુધીર, જો અહીં એક બીજો સિંહ બેઠો છે અને એનાથી થોડે દૂર ત્રણ સિંહણો બેઠી છે.’ સંગીતાના બોલવામાં આશ્ર્ચર્ય અને થડકાર બન્ને હતાં.

એકલા બેઠેલા સિંહને જોવાનું છોડીને અમે બીજા સિંહ અને સિંહણોને જોવા લાગ્યા. થોડી વાર એમને જોયા અને પછી એકલા બેઠેલા સિંહ તરફ દૃષ્ટિ કરી. દૃશ્ય ખૂબ જ આકર્ષક હતું. સિંહોની વચ્ચે અમારી વૅન ઊભી હતી. એક બાજુ એક સિંહ, બીજી બાજુ બીજો સિંહ અને એનાથી થોડે દૂર ત્રણ સિંહણ!

‘સંગીતા, આજે આપણે ખરેખર નસીબદાર છીએ. સવારના સિંહણ જોવા મળી. ત્યાર બાદ પાંચ-પાંચ ચિત્તા જોયા. લાઇનબંધ બેઠેલા વીસ સિંહ, એનાં બચ્ચાં અને એનું રક્ષણ કરતી સિંહણને જોયાં. હાથી, ગેંડા, બફેલો, જિરાફ અને ઝીબ્રા, વિલ્ડરબીસ્ટ, બાપ રે!  કેટલાં પ્રાણીઓ અને કેટલાય જુદાં-જુદાં પક્ષીઓ જોયાં. હવે આ પાંચ સિંહ અને સિંહણ. વાહ! મજા પડી ગઈ!’

સુધીર બોલવાનું પૂરું કરે ત્યાં તો દૂરથી સિંહગર્જના સંભળાઈ. અમે જે સિંહને સૌપ્રથમ જોયો હતો એણે ગર્જવાનું શરૂ કર્યું. એણે ગર્જવાનું બંધ કર્યું ત્યાં બીજી બાજુ બેઠેલા સિંહે ગર્જના શરૂ કરી. ત્રણેય સિંહણોએ પણ એને સાથ આપ્યો. દૃશ્ય અદ્ભુત હતું. આજ સુધી ન સાંભળેલા એ અવાજો પણ અદ્ભુત હતા.

* * *

થોડી વાર થઈ અને ત્રણ સિંહણની બાજુમાં બેઠેલો સિંહ ઊભો થયો. આમતેમ જોયું. કંઈ વિચારતો થોડો સમય ઊભો રહ્યો. એ દરમિયાન ફરી પાછી દૂરથી આવતી ગર્જના અમે સાંભળી. એ સિંહે એ સાંભળતાં જ ચાલવા માંડ્યું. ડ્રાઇવર સાયમન પ્રાણીઓની આદતોને સારી રીતે સમજતો હતો. તેણે પાસે બેઠેલી ત્રણ સિંહણ અને દૂર બેઠેલા સિંહને છોડીને ઊભા થઈને ચાલવા માંડેલા સિંહનો પીછો કર્યો.

‘હવે જે થાય છે એ જોજો. નસીબદારને જ આવું દૃશ્ય જોવા મળતું હોય છે.’

અમે સમજ્યા નહીં કે સાયમન કયા દૃશ્યની વાત કરી રહ્યો હતો. પહેલાં ધીમી ચાલે ચાલતો સિંહ, આસ્તે-આસ્તે ઝડપ વધારવા લાગ્યો. થોડી વાર પછી એ દોડવા લાગ્યો. અમને નવાઈ લાગી.

‘સાયમન, નક્કી કોઈ વિલ્ડરબીસ્ટ કે થૉમસન ગઝેલ પર આ સિંહ ત્રાટકવાનો છે.’ સંગીતાએ અનુમાન કર્યું.

‘નો, નો, મૅડમ…’

‘તો પછી આ સિંહ એકદમ દોડવા કેમ લાગ્યો?’

‘તમે ઉતાવળા ન થાઓ, થોભો. તમને એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા મળશે.’

દોડતા સિંહની પાછળ સાયમને વૅન દોડાવી. થોડી વાર પછી અમે જોયું કે દૂર એક સિંહણ ઊભી હતી:

‘સુધીર, આ તો પેલી સવારની જ સિંહણ!’ સંગીતા આશ્ર્ચર્ય પામીને બોલી.

હવે અમે બન્નેએ અમારું ધ્યાન એ સિંહણ પર કેન્દ્રિત કર્યું. થોડીક ક્ષણોમાં પેલો સિંહ દોડતો-દોડતો એ સિંહણ પાસે પહોંચી ગયો. સિંહણે એનો એક પંજો ઊંચો કરીને સિંહની કેશવાળી પર મૂક્યો અને એ સિંહનું સ્વાગત કર્યું. બેઉએ એકબીજાને પોતાનાં મોઢાં વારંવાર અડાડ્યાં. કદાચ તેઓ મનુષ્યની જેમ એકબીજાને કિસ કરતા હશે! સિંહે સિંહણની અને સિંહણે સિંહની આજુબાજુ ચક્કર માર્યાં. બન્નેએ વારાફરતી એમના પંજાઓ ઊંચા કરીને એકબીજાને અડાડ્યા. સિંહણ પછી ચત્તીપાટ સૂઈ ગઈ. પીઠ ઉપર સૂઈને એણે એના ચારે પગ ઊંચા કર્યા. સિંહ એની ફરતે ફરતો રહ્યો. પછી એ પણ સૂઈ ગયો.

અચાનક અમારું ધ્યાન પડ્યું કે એ સિંહ અને સિંહણથી થોડે દૂર જ ‘ટોપી’ તરીકે ઓળખાતાં પચ્ચીસ-ત્રીસ હરણનું એક ટોળું ઊભું-ઊભું એ બેઉને જોતું હતું. સિંહને જોઈને દૂમ દબાવીને ભાગી જનારા હરણાંઓ આમ નિશ્ચિંત ઊભાં રહીને એમને જોતાં હતાં એટલે અમને આશ્ર્ચર્ય થયું. સાયમનને પૂછતાં એણે કહ્યું, ‘સિંહ અને સિંહણ રતિક્રીડામાં મગ્ન છે. ટૂંક સમયમાં જ તેઓ સંવનન કરશે. ટોપીને આ વાતની ખબર છે. એમને ખબર છે કે હવે આ બે સિંહો બે-ત્રણ દિવસ સુધી એમની તરફ નજર સુધ્ધાં નહીં નાખે. એટલે જ તેઓ નિશ્ર્ચિંતપણે ઊભા રહીને સિંહોની રતિક્રીડા જોઈ રહ્યા છે.’

‘જાનવરોને પણ કદાચ પૉર્નોગ્રાફી જોવાનો શોખ હશે.’ સંગીતાએ કટાક્ષ કર્યો.

થોડી વાર થઈ અને સાયમને કહ્યું, ‘આપણે હવે અહીંથી ચાલ્યા જવું જોઈએ. જંગલના રાજાને એની રાણી જોડે ક્રીડા કરવી છે. આપણે એમને એકાંત આપવું જોઈએ.’

* * *

અમારી લૉજમાં અમે જ્યારે આ વાત કહી ત્યારે ત્યાં કામ કરતા મસાઈ લોકોએ અમને જણાવ્યું કે સિંહને ગર્જના કરતા સાંભળવા અને એમને સાથે જોવા ભાગ્યે જ મળે છે. એક અંગ્રેજ કપલ અમારી લૉજમાં હતું. તેમાંના એકે જ્યારે આ વાત સાંભળી ત્યારે અભિનંદન આપતાં તેણે સંગીતા જોડે શેકહૅન્ડ કર્યું. પછી કહ્યું, ‘હું તમારી જોડે શેકહૅન્ડ કરેલો મારો આ હાથ હવે ધોઈશ નહીં. તમારા હાથમાંથી હવે મારા તરફ ગુડલક પાસ થયું છે. મારી મસાઈમારાની આ અગિયારમી વિઝિટ છે, પણ હજુ સુધી મેં પાંચ-પાંચ સિંહોને એકસામટા જોયા નથી. ગર્જના કરતો તો એકેય સિંહ ભાળ્યો નથી.’

* * *

મસાઈમારામાં દર વર્ષે જુલાઈથી ઑક્ટોબર દરમિયાન જે માઇગ્રેશન અને રિવર્સ માઇગ્રેશન થાય છે એને લોકો વિશ્વની આઠમી અજાયબી તરીકે ઓળખે છે. 1950માં જર્મનીના શહેર ફ્રેન્કર્ફ્ટમાંના ઝૂના બે જિયોલૉજિસ્ટે મસાઈમારામાંથી ટાન્ઝાનિયામાં આવેલા સરંગેટી અને સરંગેટીમાંથી મસાઈમારામાં વિલ્ડરબીસ્ટ, ઝેબ્રા અને હરણાંના સ્થળાંતરને જોયાં. લગભગ દસ લાખ વિલ્ડરબીસ્ટ, એટલી જ મોટી સંખ્યામાં ઝીબ્રા અને હરણો દર વર્ષે મસાઈમારામાંથી સરંગેટી અને સરંગેટીમાંથી મસાઈમારામાં આવન-જાવન કરે છે. એ સમયે તેઓ મસાઈ નદી ઓળંગે છે. એ ઓળંગતાં સેંકડોની સંખ્યામાં તેઓ નદીમાં રહેલા મગરોના શિકાર બને છે. મગરો ઉપરાંત સિંહ, ચિત્તા, ઝરખ અને અન્ય પ્રાણીઓ પણ સ્થળાંતર કરતાં આ પ્રાણીઓનો શિકાર કરે છે. આ દૃશ્ય જોઈને આભા બની ગયેલા એ બે જર્મનોએ વિશ્ર્વને આ ‘ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન’ની જાણ કરી. ત્યારથી સ્થળાંતરનો આ ખેલ જોવા વિશ્વના રસિક લોકો જુલાઈથી ઑક્ટોબર દરમિયાન મસાઈમારાનાં જંગલોમાં પડાવ નાખે છે.

* * *

કેન્યાના ત્રીજા પ્રવાસમાં અમને આ ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન જોવા મળ્યું હતું.

‘સુધીર, મને નથી લાગતું કે વિશ્ર્વમાં આથી વધુ આશ્ર્ચર્ય, રોમાંચ, હર્ષ અને વિષાદની લાગણી ઉત્પન્ન કરનાર જીવંત દૃશ્ય બીજે કશે હશે.’ સંગીતાએ એ સમયે સુધીરને કહ્યું હતું.

‘હા, જો, સામે કાંઠે જો.’ અમે મારા નદીના એક કાંઠે ઊભા હતા. નદીના સામે કાંઠે એક બાજુએ સેંકડો વિલ્ડરબીસ્ટ એકઠાં થયાં હતાં. બીજી બાજુએ એટલી જ મોટી સંખ્યામાં ઝીબ્રા જમા થયાં હતાં. એ બધાં જ પ્રાણીઓ એવી રીતે ઊભાં હતાં જાણે લશ્કરની ટુકડી આગળ વધો એવો કોઈ હુકમ આપે એની વાટ જોતી હતી.

‘જો, જો, સુધીર, ટોળામાંનું સૌથી પહેલું વિલ્ડરબીસ્ટ એકલુંઅટૂલું આગળ વધ્યું છે.’

‘હા સંગી, મને લાગે છે કે એ નદી કાંઠે જઈને તપાસવા માગે છે કે ઓળંગવામાં કોઈ જોખમ છે કે નહીં.’

‘હા, હા, હવે આ બધાં વિલ્ડરબીસ્ટ નદી ઓળંગતાં જોવા મળશે.’

‘પણ નદીમાં જો સંગી. એ મગરોથી ઊભરાય છે. હિપોપોટેમસ પણ કેટલાં બધાં છે.’

‘હા, આ મગરોને જાણ થઈ હશે કે હવે એમને માટે મિજબાનીનો સમય શરૂ થવાનો છે.’

‘જો, જો, એ વિલ્ડરબીસ્ટ તો નીચે ઊતરવા લાગ્યો.’

‘હવે એ દેખાતો બંધ થઈ ગયો.’

અમે બન્ને અધ્ધરશ્ર્વાસે નદીના કાંઠા તરફ જોવા લાગ્યા. સેંકડો વિલ્ડરબીસ્ટનું ટોળું એમનો આગેવાન ‘આગળ જવું હિતાવહ છે કે નહીં’ એની ખબર કાઢવા ગયો હતો એના આવવાની વાટ જોતું ઊભું હતું.

બે-પાંચ મિનિટ થઈ અને કાંઠેથી ઊતરીને નીચે નદીના વહેણ તરફ ગયેલું વિલ્ડરબીસ્ટ પાછું ઉપર આવ્યું. ટોળાની આગળ જઈને એ ઊભું રહી ગયું. થોડી વાર થઈ અને બીજું વિલ્ડરબીસ્ટ આગળ આવ્યું. એ પણ આગલા વિલ્ડરબીસ્ટની જેમ જ નીચે જઈને થોડી વારમાં પાછું આવ્યું અને ઊભું રહી ગયું. થોડી વાર પછી ત્રીજું વિલ્ડરબીસ્ટ આગળ વધ્યું અને નીચે ગયું અને એ પણ પાછું આવ્યું. આવું પંદરથી વીસ મિનિટ સુધી ચાલ્યું. જુદાં જુદાં આઠ-દસ વિલ્ડરબીસ્ટો નદીના કાંઠે જઈને, નીચે ઊતરીને, તપાસ કરીને પાછાં આવ્યાં. નક્કી ત્યાં બેઠેલા મગરોને જોઈને તેઓ પાછાં ફરતાં હતાં. ભય જોતાં એ બધાં જ વિલ્ડરબીસ્ટો પાછાં આવીને એમ ને એમ જ ઊભાં રહી જતાં હતાં. આમ ને આમ બીજો અડધો કલાક વીતી ગયો. અમારી ધીરજ ખૂટી ગઈ હતી, પણ વિલ્ડરબીસ્ટોને તો જાનનો સવાલ હતો. નીચે નદીમાં સેંકડો મગરો મોં ફાડીને ઊભા હોય, હિપોપોટેમસ પડ્યાં હોય તો તેઓ નદીમાં ઊતરીને એને ઓળંગવાનું સાહસ કેમ ખેડે? બાઘા ગણાતાં વિલ્ડરબીસ્ટ પણ જ્યારે જિંદગીનો સવાલ આવે ત્યારે હોશિયાર થઈ જતાં હોય છે.

અમારું ધ્યાન હવે બીજા ખૂણે ઊભેલાં ઝીબ્રાઓ પર કેન્દ્રિત થયું. ઝીબ્રાઓ પણ લાઇનબદ્ધ સેંકડોની સંખ્યામાં ઊભાં હતાં. વિલ્ડરબીસ્ટની જેમ જ એમાંનું એક નદીના કાંઠે જઈ, નીચે ઊતરી, નદી ઓળંગવી સલામત છે કે નહીં એ તપાસી આવતું હતું. વારાફરતી આઠ-દસ ઝીબ્રાએ પણ આમ જ કર્યું. તેઓ પણ બધા સ્થિર ઊભાં રહી ગયાં. લગભગ એકાદ કલાક આમ જ વીતી ગયો. આખરે વિલ્ડરબીસ્ટો અને ઝીબ્રા બેઉએ નિર્ણય લીધો. એ બધાં જ પાછાં ફરી ગયાં.

હવે ત્યાં ઊભા રહેવાનો કંઈ અર્થ નહોતો. ડ્રાઇવરે કલાકથી નદીકાંઠે પાર્ક કરેલી અમારી વૅનને હટાવી, પણ થોડે દૂર જઈને એને થોભાવી દીધી. આજુબાજુ કંઈ જ હતું નહીં. વૅનને થોભાવી એનું અમને આશ્ર્ચર્ય થયું. પ્રશ્ર્ન પૂછતાં તેણે સામેના મેદાન તરફ આંગળી ચીંધી. દૂર-દૂર ધૂળ ઊડતી હતી. થોડી જ વારમાં એક ઝીબ્રાનું ટોળું એ દિશામાંથી આવતું જણાયું. આંખના પલકારામાં તો સેંકડો ઝીબ્રા અમારી વૅન આગળથી પસાર થયાં. બધાં જ લાઇનબદ્ધ, ચાર-ચાર પાંચ-પાંચની હરોળમાં દોડતાં હતાં. નહીં-નહીં તોય એમની સંખ્યા 5000 જેટલી હશે. અદ્ભુત દૃશ્ય હતું. જે ઝડપ અને શિસ્તબદ્ધતાથી એ ઝીબ્રા એકની પાછળ એક દોડી રહ્યાં હતાં એ જોતાં અમને ખૂબ જ નવાઈ લાગી.

‘સુધીર, આપણા લશ્કરના જવાનો પણ દુશ્મનો પર હુમલા કરતી વખતે આવી જ રીતે કતારમાં શિસ્તબદ્ધતા સાથે આગળ વધીને આક્રમણ કરતા હશે, નહીં?’ સંગીતાએ પૂછ્યું.

‘હા, હા, કદાચ કવાયત કેમ કરવી, શિસ્તબદ્ધતાથી એક કતારમાં કેમ આગળ વધવું એ આ ઝીબ્રા પાસેથી જ લશ્કરના જવાનો શીખ્યા હશે.’

ઝીબ્રાનું ટોળું પૂરું થતાં વિલ્ડરબીસ્ટનું ટોળું આવ્યું. તેઓ પણ ઝીબ્રાની જેમ જ લાઇનબદ્ધ દોડતાં હતાં.

એ દિવસે અમે ભલે વિલ્ડરબીસ્ટ અને ઝીબ્રાને ‘મારા રિવર’ ઓળંગતા ન જોયાં, પણ નદી ઓળંગતાં પહેલાં તેઓ જે પ્રમાણેની સાવચેતી લેતાં હતાં અને ત્યાર બાદ તેમણે જે પ્રમાણે પીછેહઠ કરી અને એમનાં ટોળાંઓને લાઇનબદ્ધ દોડતાં જોયાં ત્યારે અમને એવું લાગ્યું કે આવું અદ્ભુત દૃશ્ય દુનિયામાં કશે જોવા મળતું નહીં હોય.

* * *

‘ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન’ના સમયે હજારો વિલ્ડરબીસ્ટ, ઝીબ્રા અને હરણ ‘મારા નદી’ ઓળંગવા માટે નદીથી 15થી 20 ફૂટ ઊંચે આવેલા લાંબા કાંઠે ઠેર-ઠેર ભેગાં થાય છે. નદીની પહોળાઈ 50થી 150 ફૂટ કે એથી થોડી વધારે હોય છે. એમાં એમની વાટ જોઈને બેઠેલા મગરો અને હિપોપોટેમસ હોય છે. આજુબાજુ સિંહ, ચિત્તા, દીપડા અને અન્ય જાનવરો હોય છે. આ બધાને અવગણતાં લાગ મળે ત્યારે વિલ્ડરબીસ્ટો, ઝીબ્રા અને હરણો સગવડવાળા કાંઠેથી ઉતરાણ કરી નદીમાં પડે છે, તરીને સામે કાંઠે જાય છે. એક વિલ્ડરબીસ્ટ, એક ઝીબ્રા, એક હરણ પહેલ કરે એટલે એની પાછળ આંખ મીંચીને હજારો વિલ્ડરબીસ્ટ, ઝીબ્રા અને હરણાં નદીમાં પડતું મૂકે છે. સામે કાંઠે પહોંચતાં-પહોંચતાં એમાંનાં ઘણાં મગરનો શિકાર બની જાય છે. પાણીમાંના હિપોપોટેમસ પણ એમને શિકાર બનાવે છે. સામે કાંઠે વાટ જોઈને બેઠેલા સિંહ, ચિત્તા, દીપડા પણ એમનો શિકાર કરે છે. આ બધી જ ભીતિ છતાં આ પ્રાણીઓ હજારોની સંખ્યામાં મસાઈમારામાંથી સરંગેટી નૅશનલ પાર્કમાં જાય છે. બે-ત્રણ મહિના પછી ત્યાંથી મસાઈમારા આવે છે. આવનજાવન વખતે એમાંના કેટલાંય શિકાર બની જાય છે. લીલા ઘાસની શોધમાં આ આખી માઇગ્રેશનની પ્રક્રિયા થાય છે જે જોવી એ જિંદગીનો એક લહાવો છે.

* * *

‘સુધીર, ત્રણ દિવસમાં આપણે નહીં-નહીં તોય પચાસથી સાઠ સિંહો જોયા. કેટલા બધા ચિત્તાઓ અને ભાગ્યે જ જોવા મળતા દીપડાઓને પણ આપણે ચાર વાર જોયા. હાથી, જિરાફ, ગેંડા આ બધા પણ માન્યામાં ન આવે એટલી સંખ્યામાં જોયા. એકબીજા જોડે શિંગડાં ભેરવી લડાઈ કરતાં હરણાંઓને જોયાં. વિશ્ર્વના સૌથી મોટા પક્ષી શાહમૃગને જોયું. કેટકેટલાં પ્રાણીઓ, કેટકેટલાં પક્ષીઓ જોયાં.

‘હા, પણ સંગીતા, આપણે હજુ ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન વખતે ‘મારા નદી’ ઓળંગતાં વિલ્ડરબીસ્ટ, ઝીબ્રા અને હરણાં નથી જોયાં.’

‘એટલે? શું તું છઠ્ઠી વાર મસાઈમારા આવવા માગે છે?’

‘હા, આ વર્ષના જુલાઈ મહિનાના અંતમાં ‘ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન’ જોવા આપણે ફરી પાછા મસાઈમારા આવીશું. કોણ જાણે દિવસે- દિવસે લુપ્ત થતી પ્રાણીઓની સંખ્યા ક્યારે ઘટી જાય અને મસાઈમારામાં થતું ‘ધ ગ્રેટ માઇગ્રેશન’ ક્યારે અટકી જાય!’

મસાઈઓ ખૂબ જ બહાદુર પ્રજા છે. સિંહને એકલા હાથે મારી શકે છે. પણ એકથી વધુ પત્નીઓ ધરાવવાનો તેમ જ સ્ત્રીઓના જનનાંગમાં કાપ મૂકીને તેમની સુન્નત કરવાનો અમાનુષી ‘કાકિયા’નો રિવાજ આજ સુધી તેઓ પાળે છે. મસાઈઓ તેમના પુરાણા રીતરિવાજો ત્યજવા નથી ઇચ્છતા. આજે પણ બકરીના દૂધની સાથે-સાથે જીવતી ગાયનું લોહી ભેળવીને પીવું એ લોકો માટે સ્વાભાવિક છે

સિંહને જોઈને દૂમ દબાવીને ભાગી જનારા હરણાંઓ આમ નિશ્ચિત ઊભાં રહીને એમને જોતાં હતાં એટલે અમને આશ્ચર્ય થયું. સાયમનને પૂછતાં એણે કહ્યું, ‘સિંહ અને સિંહણ રતિક્રીડામાં મગ્ન છે. ટૂંક સમયમાં જ તેઓ સંવનન કરશે. ટોપીને આ વાતની ખબર છે. એમને ખબર છે કે હવે આ બે સિંહો બે-ત્રણ દિવસ સુધી એમની તરફ નજર સુધ્ધાં નહીં નાખે. એટલે જ તેઓ નશ્ચિતપણે ઊભા રહીને સિંહોની રતિક્રીડા જોઈ રહ્યા છે.’

દૂર-દૂર ધૂળ ઊડતી હતી. થોડી જ વારમાં એક ઝીબ્રાનું ટોળું એ દિશામાંથી આવતું જણાયું. આંખના પલકારામાં તો સેંકડો ઝીબ્રા અમારી વૅન આગળથી પસાર થયાં. બધાં જ લાઇનબદ્ધ, ચાર-ચાર પાંચ-પાંચની હરોળમાં દોડતાં હતાં. નહીં-નહીં તોય એમની સંખ્યા 5000 જેટલી હશે. અદ્ભુત દૃશ્ય હતું. જે ઝડપ અને શિસ્તબદ્ધતાથી એ ઝીબ્રા એકની પાછળ એક દોડી રહ્યાં હતાં એ જોતાં અમને ખૂબ જ નવાઈ લાગી.

એક વિલ્ડરબીસ્ટ, એક ઝીબ્રા, એક હરણ પહેલ કરે એટલે એની પાછળ આંખ મીંચીને હજારો વિલ્ડરબીસ્ટ, ઝીબ્રા અને હરણાં નદીમાં પડતું મૂકે છે. સામે કાંઠે પહોંચતાં-પહોંચતાં એમાંનાં ઘણાં મગરનો શિકાર બની જાય છે. પાણીમાંના હિપોપોટેમસ પણ એમને શિકાર બનાવે છે. સામે કાંઠે વાટ જોઈને બેઠેલા સિંહ, ચિત્તા, દીપડા પણ એમનો શિકાર કરે છે. આ બધી જ ભીતિ છતાં આ પ્રાણીઓ હજારોની સંખ્યામાં મસાઈમારામાંથી સરંગેટી નૅશનલ પાર્કમાં જાય છે

કૉકટેલ ઝિંદગી
કૉકટેલ ઝિંદગી

કૉકટેલ ઝિંદગી - ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં ઈન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ધરાવતું સૌપ્રથમ લાઈફ સ્ટાઈલ મેગેઝીન.

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.

‘Cocktail Zindagi’ is not just a publication, it is a journey in itself in which you play an important character. We work to bring you stories not only from the crème de la crème but also from the grass root level.We also write content that portrays the beautiful shades of life, thus the name ‘Cocktail Zindagi’.