જીવ હથેળી પર રાખીને કરાયેલા જોખમી પ્રવાસોની રોમાંચક કહાનીઓ

-દીપક પટેલ

સુખી-સંપન્ન ભારતીયો વર્ષમાં એક કે બે વખત, ખાસ કરીને દિવાળી અથવા ઉનાળુ વેકેશનમાં દેશ અથવા વિદેશમાં પ્રવાસ કરવાનું આયોજન કરતા હોય છે. સામાન્ય વર્ગના ભારતીયો પણ વર્ષમાં એકાદ વખત નજીકનાં કે દૂરનાં ધાર્મિક સ્થળોની મુલાકાત અચૂક લેતા હોય છે. પ્રવાસન સ્થળોએ પશ્ચિમી દેશોના નાગરિકોને જોઈને આપણા પૈકીના ઘણાને તેમની ઈર્ષ્યા આવે છે કે આ લોકોને જલસા છે, તેઓ બૅકપૅક લટકાવીને દુનિયાભરમાં ફરતા રહે છે. કેટલાક અમેરિકનો થોડા મહિના કામ કરે છે અને પછી એ આવકમાંથી વિશ્વના વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ કરે છે. જોકે તાજેતરમાં પ્રકાશિત એક અહેવાલ અનુસાર અમેરિકન પ્રોફેશનલ્સની આવક એટલી છે કે તેઓ એક વર્ષની રજા લઈને દુનિયાનો પ્રવાસ ખેડી શકે છે, પરંતુ એક વર્ષની લાંબી રજાને કારણે કરીઅરમાં આગળ વધવામાં તકલીફ પડી શકે છે એવા ડરને લીધે તેઓ લાંબી રજા લેતા અચકાય છે.

આજે કાર, બસ, રેલવે, જહાજ અને વિમાન જેવાં પરિવહનનાં સાધનો તથા ઇન્ટરનેટ, મોબાઇલ ફોન, જીપીએસ જેવી ટેક્નૉલૉજીને કારણે દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે જવાનું સરળ, સુગમ અને સુરક્ષિત બન્યું છે. હકીકતમાં 1900ના દાયકા બાદ વિશ્વમાં પ્રવાસન ઉદ્યોગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો અને સામાન્ય લોકોમાં દેશ-વિદેશમાં ફરવા જવાનો ખ્યાલ પ્રચલિત બન્યો. શું તમે કલ્પના કરી શકો કે 20મી સદી પહેલાં, જ્યારે પરિવહનની કોઈ સુવિધા નહોતી ત્યારે લોકો કેવી રીતે પ્રવાસ કરતા હતા?

વેલ, આજથી 150-200 વર્ષો પહેલાં લોકો મોટા ભાગે પગપાળા, ઘોડા-ઊંટ-ખચ્ચર જેવાં પ્રાણીઓ પર બેસીને અથવા હોડી કે જહાજમાં પ્રવાસ કરતા હતા. એ જમાનામાં સામાન્ય લોકો નહીં પરંતુ વેપારીઓ, ધર્મપ્રચારકો અને રાજકારણ-શાસન સાથે સંકળાયેલા લોકો વિદેશપ્રવાસ ખેડતા હતા. તો ઇંગ્લૅન્ડ, પોર્ટુગલ, સ્પેન જેવા દેશોના રાજાઓ અથવા ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની જેવી કંપનીઓ સાહસિકોને એશિયા, આફ્રિકા, અમેરિકાના અજાણ્યા દેશોમાં મોકલતી જેથી ત્યાં પોતાની સત્તા અથવા વેપાર વિસ્તારી શકાય.

મોટા ભાગના લોકો માર્કો પોલો, ઇબ્ન બટુટા, ક્રિસ્ટોફર કોલંબસ, હ્યુઆન સાંગ જેવા વિશ્વવિખ્યાત પ્રવાસીઓ કે સાહસિકોથી પરિચિત હશે; કારણ કે શાળામાં અભ્યાસ દરમિયાન પાઠ્યપુસ્તકોમાં તેમની યાત્રાઓ વિશે જરૂર વાંચ્યું હશે. જોકે 18મી અને 19મી સદી દરમિયાન ઘણા સાહસિકોએ અજાણ્યા અને વણખેડાયેલા પ્રદેશોની યાત્રાઓ કરી હતી એટલું જ નહીં, આ યાત્રાઓના અનુભવો પણ તેમણે લખ્યા હતા. તેમના અનુભવો જાણવા જેવા છે, કારણ કે એના પરથી આપણને ખ્યાલ આવશે કે એ જમાનામાં લોકો કેવી રીતે પ્રવાસ કરતા હતા. શું ખાતા હતા, તેમને કેવી મુશ્કેલીઓ પડી હતી અને તેઓ જે પ્રદેશમાં જતા ત્યાંના લોકોની રહેણીકરણી કેવી હતી.

જે પ્રદેશ વિશે આપણે જાણતા ન હોઈએ અને ત્યાંના લોકોની ભાષા આપણને આવડતી ન હોય એવા પ્રદેશમાં લાંબો પ્રવાસ મુશ્કેલીભર્યો બની શકે છે. ‘ધ મેમ્મથ બુક ઑફ ટ્રાવેલ ઇન ડેન્જરસ પ્લેસિસ’ (સંપાદક: જૉન કી)માં આવા ત્રણ ડઝનથી વધુ પ્રવાસીઓના કિસ્સા છે. આ પૈકીના કેટલાક પ્રવાસીઓની રોમાંચક અને જોખમી યાત્રાઓના રસપ્રદ અનુભવો અને વાતો અહીં પ્રસ્તુત છે:

 ‘માનવભક્ષી’ મિત્રો

છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી આપણને ટીવી-ચૅનલો પર ગેબોન નામના ટચૂકડા દેશની જાહેરખબરો જોવા મળે છે, જ્યાં રોકાણ કરવા ઉદ્યોગસાહસિકોને આમંત્રણ અપાય છે. જોકે તમને એ જાણીને નવાઈ લાગશે કે આજથી લગભગ 125 વર્ષ પહેલાં ત્યાં ‘માનવભક્ષીઓ’ એટલે કે માનવોનું માંસ ખાતા માનવોની આદિ જાતિ હોવાનું મનાતું હતું. આવા પ્રદેશમાં એક અંગ્રેજ મહિલાએ પ્રવાસ કરીને એની રસપ્રદ માહિતી દુનિયા સમક્ષ રજૂ કરી હતી.

મૅરી હેનરીગ કિંગસ્લી

મૅરી હેનરીગ કિંગસ્લીએ 19મી સદીના અંતિમ દાયકામાં પશ્ચિમ આફ્રિકાનો વિસ્તૃત પ્રવાસ કર્યો હતો અને આ પ્રવાસના અનુભવો 1897માં પ્રકાશિત પોતાના પુસ્તક ‘ટ્રાવેલ્સ ઇન વેસ્ટ આફ્રિકા’માં વર્ણવ્યા હતા. 13 ઑક્ટોબર, 1862ના રોજ ઇંગ્લૅન્ડના લંડનમાં મધ્યમવર્ગીય પરિવારમાં જન્મેલી મૅરી સ્વશિક્ષિત હતી. માતા-પિતાના મૃત્યુ બાદ કુંવારી મૅરીએ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ માટે માછલીઓ અને પ્રાથમિક અવસ્થાના લોકોની પૂજાવિધિનો અભ્યાસ કરવા માટે 1892માં પશ્ચિમ આફ્રિકા જવાનું નક્કી કર્યું હતું.

ગેબોનની ઓગોવે નદી તરફના પ્રવાસ દરમિયાન મૅરીની સાથે નગુટા, ફેન જેવી જાતિના સ્થાનિક લોકો પણ હતા. ફેંગ તરીકે પણ ઓળખાતા ફેન જાતિના લોકો માનવભક્ષી હોવાની માન્યતા પ્રચલિત હતી. જોકે પ્રવાસ દરમિયાન મૅરીને ફેન લોકો સાથે દોસ્તી થઈ ગઈ હતી. મૅરીએ લખ્યું છે કે તેની ટીમમાં સામેલ એક ફેનની વર્તણૂક ઉમરાવ જેવી હતી. તે વગર આમંત્રણે મૅરીની ટીમ સાથે જોડાઈ ગયો હતો અને તેણે ક્યારેય નાણાં માગ્યાં નહોતાં. તેણે ગંદાં ચીંથરાની બનેલી લંગોટ જ પહેરી હતી. ફેન લોકોએ મૅરીને વિવિધ વસ્તુઓના પોતાની ભાષાના શબ્દો શીખવાડ્યા હતા. આ ઉપરાંત ચોક્કસ વૃક્ષના ગરમાંથી કેવી રીતે અગ્નિ પેટાવવો વગેરે જેવી ઘણી બાબતો બતાવી હતી.

મૅરી અને તેની ટીમ ફેન લોકોના એક ગામ એફુઆ પહોંચી ત્યારે ગામના એક આગેવાને પોતાના ઘરમાં તેમને ઉતારો આપ્યો હતો. (એ જમાનામાં હોટેલો ન હોવાથી પ્રવાસીઓએ સામાન્ય રીતે જે-તે ગામમાં કોઈના ઘરે જમવા-સૂવાની વ્યવસ્થા કરી લેવી પડતી.) એ સમયે કોઈ ચલણ પ્રચલિત નહોતું, એટલે તમારે કોઈ વસ્તુ ખરીદવી હોય તો એના બદલામાં તમારે સામેવાળી વ્યક્તિને તમારી કોઈ વસ્તુ આપવી પડે. મૅરીએ અહીં એક આગેવાનની પત્ની પાસેથી હાથીના વાળના નેકલેસ ખરીદ્યા અને પોતાની રેડ સિલ્ક ટાઈ તેને આપી. આ ઉપરાંત અન્ય વ્યક્તિઓને હાથરૂમાલ અને ચપ્પાં આપીને માંસ, ચમચા જેવી વસ્તુઓ ખરીદી.

સવારે ઊંઘમાંથી ઊઠ્યા બાદ મૅરીને લાગ્યું કે ઝૂંપડીમાંથી ભયંકર વાસ આવી રહી છે. તેણે તપાસ કરતાં એ વાસ ચુસ્તપણે બાંધેલી થેલીઓમાંથી આવતી હોવાનું જણાયું. તેને થયું કે આ વસ્તુઓ મહત્ત્વની હશે, એટલે એ તૂટે નહીં એ માટે તેણે સૌથી મોટી થેલી ખોલી એમાંની વસ્તુઓ જોઈ. એ થેલીમાં માનવહાથ, ત્રણ મોટા અંગૂઠાઓ, ચાર આંખો, બે કાન અને માનવશરીરનાં અન્યો અંગો હતાં. આમાં હાથ તાજો હતો. મૅરીએ આ વસ્તુઓને ફરીથી થેલીમાં નાખીને થેલીને ચુસ્તપણે બાંધી દીધી. બાદમાં મૅરીને જાણવા મળ્યું કે ફેન જાતિના લોકો પોતાની જાતિના લોકોને ખાઈ જાય છે, પરંતુ યાદગીરી તરીકે તેમનાં કોઈ અંગો રાખવાનું પસંદ કરે છે.

મૅરીએ પોતાના લખાણમાં ફેન લોકોની ઘણી પ્રશંસા કરી છે, જેના પરથી એ માનવું મુશ્કેલ છે કે તેઓ માનવભક્ષી હતા. હકીકતમાં વર્ષો પછી એ સત્ય બહાર આવ્યું હતું કે ફેન વાસ્તવમાં માનવભક્ષી નહોતા. ગુલામોનો વેપાર કરતા વેપારીઓ અને ધર્મપ્રચારકોએ ફેન વિશે ખોટી અફવા ફેલાવી હતી, જેથી તેમના પરના અત્યાચારોને વાજબી ઠેરવી શકાય. ફેન લોકોના ઘરમાં જે માનવઅંગો હોય છે એ વાસ્તવમાં તેમના પૂર્વજોનાં હોય છે અને તેમની યાદગીરી તરીકે તેમનાં કેટલાંક અંગોને તેઓ સાચવી રાખે છે.

પ્રવાસ દરમિયાન મૅરી ઇગાજા નામના ગામે પહોંચી હતી, જે ચોરોના ગામ તરીકે કુખ્યાત હતું અને ત્યાં જતાં ફેન જાતિના લોકો પણ ગભરાતા હતા. જોકે મૅરીને આ ગામના મુખી સાથે દોસ્તી થઈ હતી. તેણે મુખીની વૃદ્ધ માતાના સડી ગયેલા હાથમાંથી પરું કાઢ્યું હતું અને તેને એક ગોળી આપી હતી. પછી તો ગામના બીમાર લોકો સારવાર માટે મૅરી પાસે પહોંચી ગયા હતા. જોકે આના છ વર્ષ બાદ સાઉથઆફ્રિકામાં બોઅર યુદ્ધ દરમિયાન મૅરીએ કેદીઓની નર્સ તરીકે સેવાશુશ્રૂષા કરી હતી અને એ દરમિયાન 3 જૂન, 1900ના રોજ કેપટાઉનમાં તેનું મૃત્યુ થયું હતું.

માટીના લાડવાનું ભોજન!

અમુક ગર્ભવતી મહિલાઓને માટી ખાવાનું મન થતું હોય છે, જ્યારે મોટાભાગનાં બાળકો માટી ખાતાં હોય છે, જેમને તેમનાં મા-બાપ ટોકતાં હોય છે. જોકે લૅટિન અમેરિકાના અમુક જાતિના લોકો ભૂખ મિટાવવા માટે માટી ખાતા હતા. આજના જર્મનીના બર્લિન શહેરમાં 14 સપ્ટેમ્બર, 1769ના રોજ જન્મેલા ફ્રૅડરિક વિલ્હેમ હેનરિક ઍલેક્ઝાન્ડર વોન હમ્બોલ્ટે 1799થી 1804ના સમયગાળામાં લૅટિન અમેરિકાનો વિસ્તૃત પ્રવાસ કર્યો હતો. આ પ્રવાસના અનુભવો પરથી 21 વર્ષના ગાળામાં તેમણે સંખ્યાબંધ પુસ્તકો લખ્યાં હતાં. તેમના એક પુસ્તક ‘પર્સનલ નેરેટિવ ઑફ ટ્રાવેલ્સ ટુ ધ ઇક્વિનોક્ટિયલ રીજન્સ ઑફ અમેરિકા’માં તેમણે માટી ખાતા લોકોની રસપ્રદ માહિતી રજૂ કરી હતી.

ભૂસ્તરવિજ્ઞાની, પ્રકૃતિવિદ, નૃવંશશાસ્ત્રી, ફિલસૂફ અને ભૂગોળવિજ્ઞાની ઍલેક્ઝાન્ડર વોન હમ્બોલ્ટ તેમના બે સાથીઓ સાથે હોડીમાં બેસીને વેનેઝુએલાની ઓરિનોકો નદીમાં પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા. પ્રવાસ દરમિયાન તેઓ એક દિવસ ઉરુઆના નામના ગામમાં રોકાયા હતા. આ ગામમાં ઓટ્ટોમાક જાતિના લોકો રહેતા હતા. તેમને ખેતી કરવાનું પસંદ નહોતું એટલે તેઓ શિકાર અથવા માછીમારી કરીને જીવતા હતા. ઓરિનોકો અને એની ઉપનદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ ઓછો હોય ત્યારે માછલી અને ટર્ટલ (કાચબા જેવું પ્રાણી) સપાટી પર આવે અને ઓટ્ટોમાક તીરથી એમનો શિકાર કરે અને ખાય. જોકે શિયાળાના બે મહિના દરમિયાન નદીઓમાં પૂર આવે ત્યારે માછીમારી લગભગ બંધ થઈ જાય છે. આથી આ સમયગાળામાં તેઓ પોયા એટલે કે માટીના લાડવાનું ભોજન કરે છે. આ માટીના લાડવાનો વ્યાસ પાંચથી છ ઇંચ હોય છે, જેના ઢગલા તેમની ઝૂંપડીમાં જોયા હોવાનું હમ્બોલ્ટે નોંધ્યું છે.

ઓટ્ટોમાક જાતિના લોકો દરેક પ્રકારની માટી ખાતા નથી. તેઓ સપાટી પરની ચીકણી અને બારીક માટી ખાવાનું પસંદ કરે છે, જે સુંવાળી હોય છે. તેઓ માટીને બગડવા દેતા નથી કે એમાં મેંદાનો લોટ, ટર્ટલનાંઈંડાંનું તેલ કે મગરની ચરબી મિક્સ કરતા નથી. તેઓ માત્ર માટીના ‘શુદ્ધ’ લાડવા શેકીને બનાવે છે, જેના ટુકડા તેઓ દિવસમાં ચારથી પાંચ વખત ગળે છે. આનાથી તેમની ભૂખ સંતોષાય છે. તેમનું માનવું છે કે જે વસ્તુથી ભૂખ સંતોષાય એ પોષણદાયક છે. કમ્બોલ્ટે માટીના આ લાડવાની તપાસ બાદમાં કરાવી હતી, જેમાં જણાયું હતું કે એમાં મૅગ્નેશિયમ નહોતું, ઍલ્યુમિના કરતાં સિલેક્સ (રેતીનાં દ્રવ્યો) વધારે હતાં અને 3થી 4 ટકા ચૂનો હતો. નવાઈની વાત એ છે કે માટી ખાવા છતાં ઓટ્ટોમાકના શરીરને નુકસાન થતું નથી અને તેઓ પાતળા થતા નથી. જોકે ઉરુઆનાથી માત્ર 75 માઇલ દૂર આવેલા સાર બોરજા ગામમાં હમ્બોલ્ટને ગુઆહિબા જાતિની એક બાળકી જોવા મળી હતી, જેણે ચાર મહિના માટી સિવાય કશું જ ખાવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને તેનું શરીર હાડપિંજર જેવું પાતળું બની ગયું હતું.

હમ્બોલ્ટે તેમના પુસ્તકમાં જણાવ્યું છે કે જાવામાં સ્ત્રીઓ ગર્ભવતી હોય ત્યારે અથવા પાતળા થવા માગતી હોય ત્યારે એમ્પો નામની માટીની ‘વાનગી’ ખાય છે. પ્રવાસ દરમિયાન હમ્બોલ્ટે પોપાયન અને પેરુના અમુક ભાગોમાં ચૂનાનો બારીક પાઉડર વેચાતો જોયો હતો. ચૂનાના પાઉડરને કોકા નામના વૃક્ષનાં પાંદડાં સાથે મિક્સ કરીને લોકો ખાતા હતા. આનાથી લાળનો સ્ત્રાવ થતો રહે છે અને ભૂખ મટી જાય છે, પરંતુ શરીરને કોઈ પોષણ મળતું નથી. તો દક્ષિણ અમેરિકાના રિયો દલા હાચામાં ગુઆજિરો જાતિના લોકો ચૂનાને અન્ય વનસ્પતિ સાથે ભેળવ્યા વગર ગળી જાય છે. આપણા ભારતમાં અને અન્ય દેશોમાં લોકો છીંકણીની ડબી સાથે રાખતા, એ જ રીતે દક્ષિણ અમેરિકાના લોકો ચૂનાની પેટી સાથે લઈને ફરતા. જોકે ચૂનાથી દાંત કાળા થઈ જાય છે અને દક્ષિણ અમેરિકાની કેટલીક જાતિઓમાં કાળા દાંત સુંદરતાની નિશાની ગણાતા હોવાથી ત્યાંના લોકો ચૂનો ખાતા.

ક્વિટો રાજ્યના ઠંડા પ્રદેશોમાં તિગુઆના લોકો બારીક માટીને સ્ફટિક જેવા રેતીના કણો સાથે મિક્સ કરીને ખાતા. આ માટીને પાણીમાં રાખવાથી પાણી દૂધિયા રંગનું બની જતું. હમ્બોલ્ટે તેમની ઝૂંપડીઓમાં આવા પાણીથી ભરેલાં મોટાં વાસણો જોયા હતા. આ પાણીને તેઓ પીણા તરીકે પીરસતા, જેને સ્થાનિક લોકો એગુઆ અથવા લેચે દ લાન્કા (માટીનું પાણી અથવા દૂધ) કહેતા.

પાદરીઓની ‘પ્રતિબંધિત શહેર’ની યાત્રા

તાજેતરમાં કૈલાશ-માનસરોવરની યાત્રા કરી આવેલા ભારતીય શ્રદ્ધાળુઓ જાણે છે કે આજના યુગમાં પણ આ યાત્રા કેટલી કઠિન છે. ભારતમાંથી તિબેટ જઈને થતી આ યાત્રામાં અમુક ભાગમાં ઘોડા પરથી ઊતરીને પગપાળા ચડાણ અને ઉતરાણ કરવું પડે છે. આથી આજથી લગભગ 170 વર્ષ પહેલાં તિબેટની યાત્રા કરવી કેટલું કપરું કામ હશે એની કલ્પના કરો.

તિબેટનું પાટનગર લ્હાસા, સાઉદી અરેબિયાનું પાટનગર રિયાધ વગેરે જેવાં શહેરો વિદેશીઓમાં ‘પ્રતિબંધિત શહેરો’ (ફોરબિડન સિટીઝ) તરીકે પ્રખ્યાત છે, કારણ કે આ શહેરો અત્યંત દુર્ગમ પ્રદેશોમાં આવેલાં છે અથવા ત્યાંના શાસકો વિદેશીઓને ત્યાં પ્રવેશવા દેતા નથી. આવા સંજોગોમાં વિદેશીઓ માટે ત્યાં પહોંચવું ખૂબ જ મુશ્કેલ હતું. 1811-’12માં અંગ્રેજ સાહસિક થોમસ મેનિંગની તિબેટયાત્રા બાદ કોઈ યુરોપિયન લ્હાસા પહોંચી શક્યો નહોતો. આના પછીના વર્ષે એટલે કે 1813માં 1 ઑગસ્ટે ફ્રાન્સના કેલસ ટાર્ન-એલ-ગેરોનીમાં જન્મેલા એવરિસ્ત રેજિસ હુક નામના મિશનરી કૅથલિક પાદરીએ 1846માં લ્હાસા પહોંચવામાં સફળતા મેળવી હતી. તેમણે તેમની ચીન અને તિબેટયાત્રાના અનુભવોનું આલેખન તેમના પુસ્તક ‘અ જર્ની થ્રૂ ચાઇનીઝ એમ્પાયર’માં કર્યું હતું.

24 વર્ષની ઉંમરે પૅરિસના મેગિએશન ઑફ મિશનમાં પ્રવેશ્યા બાદ 1839માં તેઓ પાદરી બન્યા હતા અને ધર્મપ્રચાર માટે તેમને ચીન મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેઓ ચીની ભાષા શીખ્યા હતા અને ચીનીઓ જેવો ડ્રેસ પહેરતા હતા. તેઓ બીજિંગથી 480 કિલોમીટર દૂર આવેલા હિશુઈ અથવા વૅલી ઑફ બ્લૉક વૉટર્સમાં સ્થાયી થયા હતા, જે મોંગોલિયાની સરહદમાં હતું. 1844માં શિયાળામાં તેમણે અહીંથી અન્ય ફ્રેન્ચ કૅથલિક મિશનથી, ફાધર ગેબેટ સાથે તિબેટ જવા પ્રસ્થાન કર્યું હતું.

‘લામાઝ ઑફ વેસ્ટર્ન હેવન્સ’ પુસ્તકમાં તેમના આ પ્રવાસની રસપ્રદ વિગતો છે. રસ્તામાં આ પાદરીઓની સાથે તિબેટિયન વેપારીઓ અને લોકો જોડાયા હતા. તેમના કાફલો ઊંટ અને યાક જેવાં પ્રાણીઓ પર સવાર થઈને લ્હાસા તરફ જઈ રહ્યા હતા. મુરુઈ ઔસુ પસાર કર્યાના થોડા દિવસો બાદ તેઓ એશિયાના સૌથી ઊંચા ભાગની નજીક પહોંચ્યા હતા. અહીં એટલી બધી ઠંડી લાગતી હતી કે તેમને ખાસ કરીને રાત્રે થીજીને મૃત્યુ પામવાનો ડર સતત સતાવતો હતો. ફાધર હુક અને ફાધર ગેબેટ રોજ સવારે ભોજન કરીને પ્રસ્થાન કરતા અને સાંજે કૅમ્પમાં પહોંચ્યા પછી ખાતા. તેમની પાસે ‘સામ્યા’ નામની તિબેટિયન વાનગી હતી. સામ્યા એટલે જવ કે ઘઉંના લોટને શેકીને ચા સાથે મિક્સ કરીને બનાવાયેલી વાનગી. તેઓ સામ્યાના ત્રણ-ચાર લાડવા બનાવીને સાથે રાખતા, જેથી દિવસ દરમિયાન ભૂખ લાગે તો એ ખાઈ શકાય. જોકે જ્યારે તેઓ થેલામાંથી સામ્યાના લાડવા બહાર કાઢતા ત્યારે એ પથ્થર જેવા કઠણ થઈ ગયા હોય. આથી ભૂખમરાથી મૃત્યુ ન પમાય એ માટે તેઓ દાંત તૂટવાના જોખમે પણ આ લાડવા ખાતા.

કડકડતી ઠંડીમાં માત્ર માણસો જ નહીં, પશુઓની પણ આકરી કસોટી થતી. ઊંટ અને યાક કરતાં ઘોડા અને ખચ્ચરની ઠંડી સામેની પ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોવાથી એમની વિશેષ કાળજી લેવી પડતી. રસ્તામાં ઘણી થીજેલી નદીઓ પણ આવતી, જેને પસાર કરવામાં વધુ મુશ્કેલીઓ પડતી. ખાસ કરીને ઊંટને કાળજીપૂર્વક દોરવાં પડતાં, કારણ કે જો ઊંટ એક વખત બેસી જાય તો પછી તેમને ઊભાં કરતાં દમ નીકળી જાય. આકરી ઠંડીમાં માણસો અને પ્રાણીઓ મૃત્યુ પામે તો એમને ત્યાં જ છોડીને અન્ય પ્રવાસીઓ આગળ નીકળી જતા.

ફાધર હુક, ફાધર ગેબેટ અને તિબેટિયન વેપારી સહિત 18 લોકોનો કાફલો લ્હાસા તરફ કૂચ કરતો હતો ત્યારે રસ્તામાં તેમનો સામનો ઘોડેસવાર લૂંટારાઓ સાથે થયો હતો. તિબેટિયન વેપારીનું કહેવું હતું કે કોલો જાતિના આ લૂંટારાઓ જુએ કે આપણે તેમનાથી ડરતા નથી તો તેઓ હુમલો નહીં કરે અને ખરેખર આવું જ થયું.

લૂંટારાથી બચ્યા બાદ બીજું સૌથી મોટું જોખમ તંત લા પર્વતો હતા. પ્રવાસમાં સામેલ લોકોનું કહેવું હતું કે આ પર્વતો ચડવા આસાન નથી. માંદા માણસો તો મૃત્યુ પામે, પરંતુ તંદુરસ્ત લોકોને પણ ઘણું સહન કરવું પડે. છ દિવસ સુધી સંખ્યાબંધ પર્વતો ચડ્યા બાદ ફાધર હુકનો કાફલો પર્વતમાળાની ચોટ પર પહોંચ્યો હતો. સદ્નસીબે તેમના કાફલામાંથી કોઈ મર્યું નહોતું, પરંતુ એક નાનું કાળું ખચ્ચર મર્યું હતું. અહીં મોટાં ગરુડો પ્રવાસીઓનો પીછો કરતાં રહે છે અને કોઈ મરી જાય તો તેને ખાઈ જાય છે.

તંત લા પર્વતો પરથી ઉતરાણ કર્યા બાદ તેમનો સામનો ફરી એક વખત ઘોડેસવારો સાથે થયો હતો. જોકે આ ઘોડેસવારો કોલો લૂંટારા નહીં પરંતુ વેપારીઓ હતા. ફાધર હુકે તેમની પાસેથી મટન ખરીદ્યું હતું અને એના બદલામાં તેમને જૂનાં બૂટ અને નાનાં ખચ્ચરોનું પલાણ આપ્યું હતું. લ્હાસા જતા કાફલાએ થોડા દિવસ ના પિચુ નામના સ્થળે રોકાવું પડે છે. અહીંથી આગળનો માર્ગ ખડકાળ હોવાથી ઊંટો જઈ શકતાં નથી. આથી ઊંટોને વેચીને યાક ખરીદવાં પડે છે. ફાધર હુકે તેમની પાસેનાં ત્રણ ઊંટો વેચીને 15 ઔંસ ચાંદી મેળવી અને આ ચાંદીથી છ યાક ભાડે મેળવ્યાં.

ના પિચુથી લ્હાસા જતાં લગભગ 15 દિવસ લાગે છે. અહીં તેમની સાથે ખતેચિન રાજ્યના કેટલાક મોંગોલો જોડાયા, જેઓ લ્હાસાની ધાર્મિક યાત્રાએ નીકળ્યા હતા. ના પિચુથી લ્હાસા સુધીનો માર્ગ મહદંશે ખડકાળ અને ઘણો મુશ્કેલ છે. ના પિચુથી નીકળ્યાના 15 દિવસ બાદ તેઓ પમ્પાઉ નામના સ્થળે પહોંચ્યા, જેને યાત્રાળુઓ પવિત્ર શહેરનું પ્રવેશદ્વાર ગણે છે. યાક અહીંથી આગળ જઈ શકતા નથી, એટલે યાકને બદલે ગધેડા પર સવારી કરવામાં આવે છે. અહીંથી એક પર્વત પાર કરવાનો રહે છે. ખડકાળ વિસ્તાર અને સીધા ચડાણને કારણે ગધેડા પર સવારી ઘણી મુશ્કેલ બને છે અને પગપાળા જ ચડાણ કરવું પડે છે. ફાધર હુક અને ફાધર ગેબેટ 29 જાન્યુઆરી, 1946ના રોજ લ્હાસા પહોંચ્યા હતા. વૅલી ઑફ બ્લૅક વૉટર્સથી લ્હાસા પહોંચતાં તેમને 18 મહિના લાગ્યા હતા.

ફાધર હુકને આશા હતી કે તેઓ તિબેટમાં લોકોને ખ્રિસ્તી બનાવશે, જે તેમને બૌદ્ધ ધર્મ પાળતા મોંગાલિયામાં તેમના કામમાં સહાયક બનશે. જોકે તિબેટમાં ઘૂસણખોરી કરનાર અન્ય વિદેશીઓની જેમ ફાધર હુક પણ પકડાઈ ગયા હતા અને તેમને ચીન મોકલી દેવાયા હતા. 31 માર્ચ, 1860ના રોજ પૅરિસમાં ફાધર હુકનું અવસાન થયું હતું.

એકે પત્ની માગી, બીજાએ મજૂરી પણ ન માગી

પ્રવાસીઓ-સાહસિકોને તેમના પ્રવાસ દરમિયાન જાતજાતના એવા અનુભવો થતા હોય છે જેની કોઈ કલ્પના પણ ન કરી શકે. 8 જૂન, 1821માં ઇંગ્લૅન્ડમાં જન્મેલા વિખ્યાત સાહસિક અને શિકારી સૅમ્યુઅલ વાઇટ બેકર આવા સાહસિકો પૈકીના એક હતા. તેમને પંજાબના તત્કાલીન મહારાજા દુલીપસિંહ સાથે દોસ્તી હતી. 1858-’59માં તેમણે મહારાજા સાથે શિકાર કરવા યુરોપ અને બાલ્કન દેશોનો પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. મહારાજાનું મનોરંજન કરવા તે બલ્ગેરિયાના વિડિન નગરના ગુલામ બજારમાં ગયા હતા. ત્યાં ફ્લોરેન્સ નામની 17 વર્ષની શ્વેત ગુલામ ફ્લોરેન્સને ખરીદવા તેમણે બોલી લગાવી હતી. પરંતુ વિડિનના પાશાએ તેમના કરતાં ઊંચી બોલી લગાવી. જોકે સોનેરી વાળ ધરાવતી ફ્લોરેન્સના પ્રેમમાં પડી ગયેલા બેકર ફ્લોરેન્સને ભગાડી ગયા હતા અને તેને પોતાની બીજી પત્ની બનાવી હતી.

ત્યાર બાદ સૅમ્યુઅલ વાઇટ બેકર જ્યાં પણ જાય ત્યાં પોતાની બીજી પત્ની ફ્લોરેન્સને લઈને જતા. 1864માં તે નાઇલ નદીના મૂળ શોધવા ફ્લોરેન્સ સાથે આફ્રિકા ગયા હતા. જોકે પછી જૉન હેનિંગ સ્પેક સાથે તેમની મુલાકાત થઈ ત્યારે તેમને ખબર પડી કે સ્પેકે નાઇલનો સ્ત્રોત શોધી કાઢ્યો છે, પરંતુ સ્પેક સાથેની વાતચીતમાંથી તેમને નાઇલની એક ઉપનદી વાઇટ નાઇલના સ્રોતની શોધ કરવાનો આઇડિયા મળ્યો. આ માટે તેમણે કરેલી યાત્રાના રસપ્રદ અનુભવોનું વર્ણન ‘ધ આલ્બર્ટ ન્યાન્ઝા, ગ્રેટ બેઝિન ઑફ ધ નાઇસ ઍન્ડ એક્સપ્લોરેશન્સ ઑફ ધ નાઇલ સોર્સિસ’માં વાંચવા મળે છે.

બેકર અને ફ્લોરેન્સ તેમની ટીમ સાથે યુગાન્ડાના મરુલીથી પાડા પર સવાર થઈને નીકળ્યા હતા. ત્યાંથી તેમનો સામાન સરોવર સુધી પહોંચાડવા માટેના મજૂરો અને સરોવરમાં પ્રવાસ માટે હોડીઓની વ્યવસ્થા કરવાનું કામ કામરાસી નામના માણસને સોંપાયું હતું. બેકરે કામરાસીને ઘણી વસ્તુઓ આપી હતી, પરંતુ તે વધુ ને વધુ માગવા લાગ્યો. પહેલાં તેણે ફ્લોરેન્સે માથા પર લગાવેલો મસ્લિનનો ટર્કિશ હાથરૂમાલ અને પછી બેકરની ઘડિયાળ માગી. ત્યાર બાદ તેણે બેકરને કહ્યું, ‘મેં આપેલા વચન પ્રમાણે હું તમને સરોવર સુધી પહોંચાડીશ, પરંતુ તમારે તમારી પત્નીને મારી પાસે છોડી જવી પડશે.’

આ સાંભળીને બેકરે તરત જ રિવૉલ્વર કાઢી અને તેની છાતી સામે ધરીને કહ્યું, ‘હું ટ્રિગરને અડકીશ તો તારા કોઈ માણસો તને બચાવી શકશે નહીં અને જો તું અપમાનનું પુનરાર્વતન કરવાની હિંમત કરીશ તો તને ત્યાં જ ઠાર મારીશ.’ ત્યાર બાદ ફ્લોરેન્સે પણ અરબી ભાષામાં કામરાસીને નાનું ભાષણ આપ્યું જે કામરાસીને સમજાયું નહીં, પરંતુ પછી તેણે કહ્યું, ‘ગુસ્સે ન થતા. તમારી પત્ની માગીને તમારું અપમાન કરવાનો મારો કોઈ ઇરાદો નહોતો. તમને જોઈતી હોય તો હું તમને પત્ની આપીશ. મને એમ કે તમારી પત્ની મને આપવામાં તમને કોઈ વાંધો નહીં હોય. મારા મુલાકાતીઓને સુંદર પત્નીઓ આપવાનો મારો રિવાજ છે અને મને એમ કે તમે અદલાબદલી કરશો. તમને આ વાત ન ગમતી હોય તોએને અહીં પૂરી કરીએ. હું ફરી ક્યારેય એનો ઉલ્લેખ નહીં કરું.’ પછી કામરાસીએ તેના માણસોને બોલાવીને બેકરનો સામાનઆગળના ગામે પહોંચાડવાનો આદેશ આપ્યો અને બેકર તથા તેમની પત્ની ફ્લોરેન્સ પાડા પર સવાર થયાં.

પરકાની નામના ગામમાં તેમને આનાથી તદ્દન ઊલટો અનુભવ થયો હતો. બેકરના કાફલામાંનો એક પાડો સવારે એક કળણવાળી પોચી જમીનમાં ફસાયો હતો અને પછી એ મૃત્યુ પામ્યો હતો. ગામના મુખીએ તેના માણસોની મદદથી પાડાને બહાર કઢાવ્યો હતો અને પછી લાકડાનું સ્ટ્રેચર બનાવીને એમાં પાડાને સુવડાવ્યો હતો. ત્યાર બાદ આઠ માઇલ સુધી પાડાને ઊંચકીને સાંજે બેકર પાસે લાવ્યા. મુખીએ બેકરને કહ્યું, ‘મરેલા પાડાને આખો ને આખો તમારા દરવાજે લાવ્યા છીએ. મારા રસ્તા પર તમારી કોઈ પણ મિલકત હું ગુમ ન થવા દઉં. જો તમને પાડાની લાશ ન આપી હોત તો એની ચોરી કરી હોવાની શંકા અમારા પર થાત.’ પાડા જેવા ભારેખમ પ્રાણીને આઠ માઇલ ઊંચકીને લાવવા બદલ તેમણે કોઈ નાણાં ન માગ્યાં.

14 માર્ચ, 1864ના રોજ બેકરે નાઇલના બે સ્રોત પૈકીના એક સરોવરને નિહાળ્યું. તેમણે આ સરોવરને આલ્બર્ટ ન્યાન્ઝા નામ આપ્યું. આ યાત્રાથી બેકરને ઘણી પ્રસિદ્ધિ મળી. 30 ડિસેમ્બર, 1893ના રોજ ઇંગ્લૅન્ડના ન્યુટન એબટમાં બેકરનું મૃત્યુ થયું હતું.

…જ્યારે બુખારા જવું મુશ્કેલ હતું!

એક જમાનામાં પ્રેમીઓ તેમની પ્રેમિકાઓના સૌંદર્ય પર સમરકંદ-બુખારા ઓવારી જતા હતા, પરંતુ ઘણા ઓછા લોકોને કદાચ ખબર હશે કે બુખારા ભેટમાં આપવાની વાત તો દૂર રહી, બુખારા જવું અને ત્યાંથી જીવતા પાછા ફરવું કેટલું મુશ્કેલ હતું. 1819-’26 દરમિયાન વિલિયમ મુરકોફ્ટના નેતૃત્વ હેઠળ બુખારાની પ્રથમ બ્રિટિશ-ઇન્ડિયન યાત્રા હાથ ધરાઈ હતી. તેઓ કુન્દુઝના શક્તિશાળી શાસક મુરાદ બેગના હાથે મરતાં-મરતાં બચીને માંડ પહોંચ્યા હતા, પરંતુ મુરકોફ્ટ કે તેમની ટીમનો એક પણ સભ્ય જીવતો પાછો ફર્યો નહોતો. એ પછી બુખારા જવાની હિંમત કરનાર ઍલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સને તેમની યાત્રામાં કેવી મુશ્કેલીઓ પડી હતી એનું વર્ણન ‘ટ્રાવેલ્સ ઇનટુ બોખરા’ પુસ્તક પરથી જાણવા મળે છે.

16 મે, 1805ના રોજ સ્કૉટલૅન્ડના મોન્ટ્રોસમાં જન્મેલા ઍલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સ માત્ર 16 વર્ષની ઉંમરે ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના લશ્કરમાં જોડાયા હતા. ભારતમાં કામ કરતી વખતે તે હિન્દી અને પર્શિયન ભાષાઓ શીખ્યા હતા. 1822માં તેમની નિમણૂક દુભાષિયા તરીકે સુરતમાં થઈ હતી તો 1826માં તેમને કચ્છમાં પૉલિટિકલ એજન્ટના આસિસ્ટન્ટ બનાવાયા હતા. તેમને ભારત અને એની આસપાસના દેશોના ઇતિહાસ અને ભૂગોળમાં ઘણો રસ હતો. એ પછી તેમને અફઘાનિસ્તાન મોકલવામાં આવ્યા હતા. બ્રિટિશ સરકારને રશિયાની ગુપ્તચર માહિતી જોઈતી હતી એટલે બર્ન્સને કાબુલથી બુખારા જવા જણાવાયું હતું.

1832માં બર્ન્સ, ડૉક્ટર જેમ્સ જેરાર્ડ અને કાબુલની એક વગદાર વ્યક્તિ નઝીર સહિતની આઠ સભ્યોની ટીમ ઘોડા પર સવાર થઈને બુખારા જવા નીકળી. આમાંના ત્રણ સભ્યો સ્થાનિકો હતા, જ્યારે બાકીના બેને અન્યોથી અલગ હોવાનો ડોળ કરવા જણાવાયું હતું અને આમાંથી એક વ્યક્તિ કંપાસ (હોકાયંત્ર) પર દેખાતી વિગતો નોંધતી હતી. તેઓ સવારે મુસાફરી શરૂ કરતા અને ઘોડા પર બેસીને જ સૂકી બ્રેડ અને ચીઝનો નાસ્તો કરતા. બપોરે બે કે ત્રણ વાગ્યા સુધી તેઓ નૉનસ્ટૉપ પ્રવાસ કરતા. રાત્રે તેઓ ખુલ્લામાં જમીન પર જસૂઈ જતા.

પર્વતો પર ચડાણ-ઉતરાણ કરતાં-કરતાં તેઓ 30મેએ તાતોરીના મેદાન પ્રદેશમાં પહોંચ્યા. તેઓ ખુલુમ અથવા તાશ કુધેન નગરમાં પહોંચ્યા ત્યારે કસ્ટમ્સ હાઉસના અધિકારીઓએ તેમના આગમનનો સંદેશો કુન્દુઝના શાસક મુરાદ બેગને મોકલ્યો અને કુન્દુઝથી જવાબ ન આવે ત્યાં સુધી ખુલુમમાં રોકાવા કહ્યું. આ અધિકારીઓમાં એક અધિકારી ચુમનદાસ મુલતાનનો હિન્દુ હતો. કુન્દુઝનાદીવાન (પ્રધાન) આત્મારામ નઝીરના પરિવારના મિત્ર હતા એટલે નઝીરે તેમને પત્ર લખીને વિનંતી કરી કે તેમની અટકાયત ન કરવામાં આવે, કારણ કે આ લોકો વગર તે રશિયામાં વ્યાપાર કરી શકશે નહીં. જવાબમાં દીવાને નઝીરને લખ્યું કે બીજા લોકો (બર્ન્સ અને તેમની ટીમ)ને લીધે તેણે પોતાની અટકાયત ન થવા દેવી જોઈએ, પરંતુ બુખારાનો પોતાનો પ્રવાસ એકલા આગળ ધપાવવો જોઈએ.

બર્ન્સે પોતાની ટીમને કહ્યું કે તેમની સાથે બે જણે તાત્કાલિક કુન્દુઝ જવા રવાના થવું જોઈએ અને ડૉક્ટર જેરાર્ડ અને અન્યોએ ખુલુમની સરાઈ(મુસાફિરખાના)માં રોકાઈ જવું જોઈએ. આથી બર્ન્સ, નઝીર, કાફિલા-બાશી અને કસ્ટમ્સ અધિકારી ચુમનદાસ કુન્દુઝ જવા નીકળ્યા. બર્ન્સે ચુમનદાસને ભારતમાંના પોતાના કાર્યકાળ અને હિન્દુ દેવી-દેવતાઓની વાતો હિન્દીમાં કરીને પટાવ્યો અને ભવિષ્યમાં ઇનામ આપવાની લાલચ આપી. મુરાદ બેગને શું કહેવું એ બર્ન્સે તેમને સમજાવ્યું: બર્ન્સ લખનઉનો ગરીબ આર્મેનિયન સિકંદર અલાવર્દી છે, જે વ્યવસાયે ઘડિયાળી છે અને કાબુલ પહોંચતાં તેને ખબર પડી કે તેનાં સગાં બુખારામાં છે એટલે તેમને મળવા તે બુખારા જાય છે. વળી તે કાબુલમાં નઝીરના ભાઈનો એક રીતે નોકર છે. ડૉક્ટર જેરાર્ડ સિકંદરના સગા છે અને તે બીમાર હોવાથી તેમને ખુલુમમાં છોડીને તેઓ કુન્દુઝ આવ્યા છે.

ચોથી જૂને તેઓ કુન્દુઝ પહોંચ્યા અને મુરાદ બેગના દીવાન આત્મારામના ઘરે રહ્યા. નઝીરે સંદેશો મોકલતાં આત્મારામે બીજા દિવસે તેમની મુલાકાત મુરાદ બેગ સાથે કરાવી. મુરાદ બેગ કુન્દુઝથી 15 માઇલ દૂર ખાનુ-આબાદ ગામમાં હતો. તેના દરબારમાં પ્રવેશ્યા બાદ મુરાદ બેગે નઝીર સાથે વાત કરી અને કાબુલ વિશે પૂછ્યું, જવાબમાં નઝીરે પોતાની વાત કરી અને બર્ન્સની ગરીબી તથા પરિસ્થિતિ વિશે વાત કરી. એ પછી કસ્ટમ્સ અધિકારી ચુમનદાસે મુરાદ બેગને બર્ન્સે બનાવેલી કહાની કહી અને પછી કહ્યું, ‘આપના ગુલામે બે આર્મેનિયનોનો સામાન તપાસ્યો છે અને તેઓ ગરીબ પ્રવાસીઓ જણાયા છે. દરેક વ્યક્તિના મોઢે એવી વાત છે કે તેઓ ફિરંગી (યુરોપિયનો) છે અને જો હું તેમને જવા દેત તો તમે મારા પર ખફા થયા હોત, એટલે તમારો આદેશ જાણવા હું તેમાંના એકને અહીં લાવ્યો છું.’

બર્ન્સે આર્મેનિયન જેવો ડ્રેસ પહેર્યો હતો અને વર્ષો સુધી ભારતમાં રહેવાને કારણે તેમની ત્વચા થોડી કાળી પડી ગઈ હતી. મુરાદે બર્ન્સ સામે નજર નાખીને તુર્કિશમાં પૂછ્યું, ‘તને ખાતરી છેને કે તે આર્મેનિયન છે?’ ચુમનદાસે ખાતરી આપતાં મુરાદ બેેગે તેમને પોતાની સરહદમાંથી સલામત રીતે જવાદેવાનો આદેશ જારી કર્યો.

આમ, છદ્મવેશમાં કાબુલથી બુખારા સુધીના માર્ગનો સર્વે કર્યા બાદ ઍલેક્ઝાન્ડર બર્ન્સે 1835માં તેમનાં સંસ્મરણો ‘ટ્રાવેલ્સ ઇનટુ બોખારા’માં પ્રકાશિત કર્યાં હતાં અને એ સમયે પુસ્તક બેસ્ટસેલર સાબિત થયું હતું. આ પુસ્તકથી તેમને 800 પાઉન્ડ (બ્રિટિશ ચલણ)ની કમાણી થઈ હતી અને તે ‘બોખારા બર્ન્સ’ તરીકે પ્રખ્યાત થયા હતા. જોકે અનેક સ્ત્રીઓ સાથેના તેમના સંબંધોને કારણે તે અફઘાનિસ્તાનમાં બદનામ થયા હતા અને બ્રિટિશ શાસન સામેના અફઘાનોના વધતા અસંતોષને કારણે એક ટોળાએ બર્ન્સ અને તેમના ભાઈને ઘેરીને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા હતા. તેમનું મૃત્યુ 2 નવેમ્બર, 1841ના રોજ થયું હતું.

અત્યારે ઉઝબેકિસ્તાનમાં આવેલું બુખારા હવે ફોરબિડન સિટી રહ્યું નથી અને સામાન્ય પ્રવાસી પણ એની મુલાકાત લઈ શકે છે.

અલગારીની જેમ રખડનાર અનોખો પ્રવાસી

તમે પ્રવાસે નીકળો ત્યારે ખર્ચ કરવા માટે પૂરતાં નાણાં અને જરૂરી ચીજવસ્તુઓ લઈને જાઓ છો. તમે અજાણ્યા દેશમાં ઓછાં નાણાં કે સંસાધનો સાથે પ્રવાસ કરી શકો? શું તમે એ દેશના લોકોની મહેમાનગતિ પર નિર્ભર થઈને પ્રવાસ કરી શકો? આ પ્રશ્નોના જવાબમાં મોટા ભાગના લોકો ‘ના’માં આપશે, પરંતુ મુન્ગો પાર્ક નામના એક સાહસિકે આજથી 200 વર્ષ પહેલાં આ રીતે પશ્ચિમ આફ્રિકામાં રખડપટ્ટી કરી હતી.

સ્કૉટલૅન્ડના સેલકર્કશાયરમાં 11 સપ્ટેમ્બર, 1771ના રોજ એક ખેડૂતના ઘરે જન્મેલા મુન્ગો પાર્કે યુનિવર્સિટી ઑફ એડિનબર્ગમાં મેડિકલનો અભ્યાસ કર્યો હતો. બાદમાં તે ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના જહાજ‘વૉરસેન્ટર’ પર આસિસ્ટન્ટ સર્જ્યન તરીકે કામે લાગ્યા હતા. તે નાઇજર નદીના મધ્ય ભાગમાં જનાર પશ્ચિમી દેશના પહેલા માણસ હતા. તેમનાં પ્રવાસવર્ણનો આજે પણ છપાય અને વંચાય છે. અત્યારના માલીના પાટનગર બામાકો થઈને તે પરત ફરી રહ્યા હતા ત્યારે તેમને કેવા ભયંકર અનુભવો થયા હતા એનો ખ્યાલ ‘ટ્રાવેલ્સ ઇન ધ ઇન્ટિરિયર ઑફ આફ્રિકા’ પુસ્તકમાંનાં તેમનાં વર્ણનો પરથી આવે છે.

18 ઑગસ્ટ,1796ના રોજ મુન્ગો પાર્ક તેમના ઘોડાને લગામથી તેમની પાછળ-પાછા ખેંચીને નદી પાર કરાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા ત્યારે એક માણસે અચાનક બૂમ પાડી કે નદી તરવાનો પ્રયત્ન કરશો તો મગરો તમને અને ઘોડા બન્નેને ખાઈ જશે. પાર્ક નદીમાંથી બહાર આવ્યા ત્યારે એ માણસને આશ્ચર્ય થયું, કારણ કે તેણે ક્યારેય યુરોપિયન (ગોરી ચામડીવાળો માણસ) જોયો નહોતો. મુન્ગોએ તેની સાથે સ્થાનિક બામ્બારા ભાષામાં વાત કરી.તે જ્યાં જઈ રહ્યો હતો ત્યાં જ મુન્ગોએ જવાનું હતું એટલે તેણે મુન્ગોને નદી પાર કરાવવાનું વચન આપ્યું. તેણે બૂમ પાડતાં બે છોકરાઓ હોડકું લઈને આવ્યા અને 50 કાઉરિ(નાના પ્રાણીનું કવચ-કોડી, એ જમાનાનું ચલણ) લઈને મુન્ગો અને તેમના ઘોડાને નદી પાર કરાવી.

સાંજે મુન્ગો ટાફારા ગામમાં પહોંચ્યા. તેમણે ગામલોકોને કહ્યું કે તે માત્ર એક રાત રહેશે અને રહેવા માટે થોડી કોડી ચૂકવશે, પરંતુ કોઈએ તેમને આશરો આપ્યો નહીં. એટલે ભારે પવન અને વરસાદમાં તેમને વૃક્ષ નીચે એકલા બેસવાની ફરજ પડી. એ સમયે નદી પાર કરાવનાર અજાણ્યો માણસ આવ્યો અને પોતાના ભોજનમાંથી થોડું ખાવાનું તેમને આપ્યું.

20 ઑગસ્ટે સોમિનો નામના ગામમાં તેમણે ભીખ માગીને થોડો ખોરાક મેળવ્યો, જે મકાઈનાં છોતરાંમાંથી બનાવાયો હતો. ત્યાંથી તે કુલીકારો પહોંચ્યો, જે મીઠાનું મોટું બજાર હતું. અહીં તે એક બામ્બારાનના ઘરે રોકાયા જે પહેલા ગુલામ હતો. તેને જ્યારે ખબર પડી કે મુન્ગો ખ્રિસ્તી છે એટલે તેણે મંત્ર મેળવવાનું વિચાર્યું. તેણે મુન્ગોને કહ્યું કે જો તે દુષ્ટ માણસોથી તેનું રક્ષણ કરવાનો મંત્ર લખી આપશે તો તે તેમને ભાતનું ભોજન કરાવશે. મુન્ગોએ લખવાના બોર્ડની બન્ને બાજુએ ઉપરથી નીચે સુધી લખ્યું. પેલા ગુલામે મંત્રની શક્તિ મળી જશે એમ માનીને બોર્ડને થોડા પાણીથી સાફ કર્યું અને થોડી પ્રાર્થના કરીને આ પાણી પી ગયો. એક શબ્દ પણ રહી ન જાય એ માટે તેણે બોર્ડને ચાટીને એકદમ સૂકું કરી નાખ્યું. એક વેપારીને આની જાણ થતાં તેણે સંપત્તિ મેળવવાનો મંત્ર લખાવવા તેના પુત્રને મુન્ગો પાસે મોકલ્યો અને સાથે થોડું ભોજન અને દૂધ પણ ભેટ તરીકે મોકલ્યાં.

25 ઑગસ્ટે તે કુમાથી સિબિડુલુ જઈ રહ્યા હતા ત્યારે રસ્તામાં લૂંટારાઓએ તેમની પાસેની બધી જ વસ્તુઓ અને ઘોડો લૂંટી લીધાં. એક લૂંટારાને દયા આવતાં તેણે બે ખમીસમાંનું એક સૌથી ખરાબ ખમીસ અને એક પૅન્ટ પાછું આપ્યું, જેથી મુન્ગોએ નગ્નાવસ્થામાં પ્રવાસ કરવો ન પડે. તો અન્ય લૂંટારાએ જતાં-જતાં તેમની હૅટ તેમના તરફ ફેંકી. આ હૅટની અંદર મુન્ગોએ લખેલી નોંધો અને દસ્તાવેજો હતાં.

ત્યાર બાદ 1806 અથવા 1807માં નાઇજીરિયામાં તે એક હોડીમાં પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા ત્યારે સ્થાનિકોએ તેમના પર તીરોનો મારો ચલાવ્યો હતો. તીરોથી બચવા મુન્ગોએ નદીમાં ઝંપલાવ્યું હતું. ડૂબવાથી તેમનું મૃત્યુ થયું હોવાનું મનાય છે. તેમની શોધમાં તેમનો બીજો પુત્ર થોમસ નાઇજીરિયા ગયો હતો, પરંતુ બુસા તરફ જતી વખતે તાવથી તે પણ મૃત્યુ પામ્યો હતો.

કૉકટેલ ઝિંદગી
કૉકટેલ ઝિંદગી

કૉકટેલ ઝિંદગી - ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં ઈન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ધરાવતું સૌપ્રથમ લાઈફ સ્ટાઈલ મેગેઝીન.

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.

‘Cocktail Zindagi’ is not just a publication, it is a journey in itself in which you play an important character. We work to bring you stories not only from the crème de la crème but also from the grass root level.We also write content that portrays the beautiful shades of life, thus the name ‘Cocktail Zindagi’.